“Een op de tien werknemers in Nederland is arbeidsmigrant”, zegt Kees Pleijsier. Hij is adviseur bij Public Result en houdt zich dagelijks bezig met vraagstukken over deze groep tijdelijke werknemers. En dan met name op het gebied van huisvesting.
Volgens de VNG gaat het om grofweg een half miljoen mensen in Nederland. “Dat zijn gigantisch veel mensen”, aldus Pleijsier, “en exacte aantallen ontbreken, het is een fluïde groep.” Sommigen blijven een korte periode voor seizoensarbeid, anderen blijven langer (mid- en shortstay). En daar komt bij dat niet iedere arbeidsmigrant zich registreert. “Als zij dat wel doen, dan wordt niet apart bijgehouden of het in dat geval om arbeidsmigranten gaat of niet.” Dat maakt het ingewikkeld om vraag en aanbod op het gebied van huisvesting goed op elkaar aan te laten sluiten. “Daar komt bij dat arbeidsmigranten zich niet aan gemeentegrenzen houden. Werknemers van Tata Steel of in de bollenstreek kunnen natuurlijk ook proberen in Amsterdam een woning te vinden.”

"Werknemers van Tata Steel of in de bollenstreek kunnen natuurlijk ook proberen in Amsterdam een woning te vinden”

Onderzoeksbureau Decisio inventariseerde in opdracht van de gemeente Lelystad de omvang van de groep tijdelijke buitenlandse werknemers. “In 2022 woonden volgens de basisregistratie en naar inschatting bijna 3.200 Internationale medewerkers in Lelystad. Uit het Decisio-rapport blijkt dat er in 2022 ruim 3.800 internationale medewerkers in Lelystad woonden die niet in de basisregistratie staan vermeld”, laat een woordvoerder van de gemeente weten. Beverwijk liet in 2023 ook onderzoek doen waaruit bleek dat de gemeente 1.385 geregistreerde arbeidsmigranten telt, die woonachtig zijn in de gemeente. Hoe groot de groep niet-geregistreerde arbeidsmigranten is, is niet bekend.

De gemeenten Aalsmeer en Zaanstad geven aan ‘geen zicht’ te hebben op het werkelijke aantal arbeidsmigranten op hun grondgebied. Een woordvoerder van Gemeente Zaanstad laat wel weten dat ‘met name in Zaandam Oost de afgelopen jaren een groot aantal Bulgaarse arbeidsmigranten is neergestreken.’ Er staan in totaal 2.300 personen in de basisregistratie met een Bulgaarse achtergrond, maar uit onderzoek van Pharos blijkt dat er voldoende reden is om te vermoeden dat dit er veel meer zijn.’

Image

Aalsmeer liet vorig jaar een ‘verkenning’ uitvoeren – op basis van beschikbare data en bevindingen van betrokken ambtenaren – en kwam tot de conclusie dat de groep in ieder geval veel groter is dan eerder gedacht. Zo schrijft het college in september aan de gemeenteraad: “In grootschalige huisvestingslocaties zijn ongeveer 457 arbeidsmigranten (shortstay) en 368 Oekraïners woonachtig. In de woonkernen en –linten blijken 1500 arbeidsmigranten te wonen op geverifieerde locaties. Daarnaast wordt ingeschat dat er nog tussen de 1.000 en 4.500 arbeidsmigranten gehuisvest worden binnen de woonkernen en -linten op niet geverifieerde locaties. Ook krijgen wij signalen dat er huisvesting op bedrijfsterreinen plaatsvindt. Een andere conclusie is, dat we nog een te beperkt zicht hebben op de feitelijke situatie, zowel als het gaat om het aantal arbeidsmigranten en de duur van hun verblijf in Aalsmeer.”

Eigen bewoners eerst

Zaanstad kent twee locaties voor arbeidsmigranten. Een in de Achtersluispolder waar 244 ‘internationale medewerkers’ terechtkunnen in tweepersoonsstudio’s. En een in Wormerveer waar een voormalig verpleeghuis onderdak biedt aan arbeidsmigranten. Deze laatste locatie verdwijnt binnenkort voor deze groep omdat daar reguliere woningbouw komt.

Net als andere gemeenten richt Zaanstad zich op handhaving van woonfraude, overbewoning en verkamering, maar alternatieve woonruimte wordt niet geboden. Worden misstanden aangetroffen, dan regelt de gemeente geen vervangende huisvesting, zegt de woordvoerder. “Wel wordt naar mogelijkheden voor opvang gezocht om bij uithuisplaatsing even op adem te komen. Dit betekent dat arbeidsmigranten – eventueel met begeleiding – een korte periode opgevangen worden en hun vervolgstap kunnen bepalen: terugkeer naar land van herkomst of ander werk en onderkomen vinden in Nederland.”

Arbeidsmigranten zijn onder de nieuwe Wet Versterking Regie Volkshuisvesting als aandachtsgroep aangemerkt. In tijden van woningcrisis legt deze groep het echter al snel af tegen reguliere woningzoekenden. “Omdat er in Zaanstad al vele woningzoekenden zijn, zet de gemeente niet in op het realiseren van woningen specifiek voor arbeidsmigranten.”

Gemeente Zaanstad zegt wel bedrijven zoveel mogelijk te willen faciliteren als zij voor hun werknemers huisvesting willen realiseren. In het regeerakkoord van kabinet Jetten 1 wordt de verantwoordelijkheid voor huisvesting van arbeidsmigranten ook meer bij werkgevers gelegd. “Werkgevers die arbeidsmigranten willen inzetten moeten rekening houden met de beschikbaarheid van woonvoorzieningen in de regio. Als deze niet aanwezig zijn is de werkgever zelf verantwoordelijk voor het treffen van deze voorzieningen.”

Huisvesting voor arbeidsmigranten

In Aalsmeer gebeurt dat al. Vorig jaar maakte de gemeente met twee bedrijven die veel arbeidsmigranten in dienst hebben afspraken voor de realisatie van 400 plekken voor deze groep. Daarmee moeten “woningen in wijken terug in de markt gebracht worden voor de plaatselijke woningzoekenden”. Sinds 2023 staat in Aalsmeer al de Ruigrok Tower, bedoeld voor 250 arbeidsmigranten.

In Lelystad is het beleid om in ‘voldoende huisvesting’ voor de korte en middellange termijn te voorzien voor arbeidsmigranten. Op dit moment is er één gebouw met 300 bedden voor deze groep. Met name vanwege de groei van de logistieke sector en de toekomstplannen voor Lelystad Airport zijn meer locaties hard nodig. Er zijn twee nieuwe locaties in voorbereiding. Een internationale campus voor 2.500 arbeidsmigranten en nog eens een ‘mini-dorp’ voor 3.000 bewoners. Daarmee maakt Lelystad een enorme inhaalslag, ook al is het onduidelijk hoe groot de behoefte nu en op termijn is.

Image

Want duidelijk is dat het aandeel tijdelijke werknemers uit het buitenland toeneemt. Zo kent Zaandam-Oost een groeiende groep Bulgaren, blijken er veel meer arbeidsmigranten in Aalsmeer te wonen dan gedacht en verwacht Gemeente Beverwijk meer arbeidsmigranten. “Alleen al bij de vergroening van Tata Steel ontstaat er een uitdaging waarbij de staalfabriek ongeveer 2.000 tijdelijke werknemers zal aantrekken in de komende jaren”, laat een woordvoerder weten.

De toename van het aantal arbeidsmigranten baart Beverwijk zorgen. “Deze ontwikkeling vergroot de druk op een woningmarkt die al zeer krap is. De reguliere woningvoorraad biedt onvoldoende ruimte voor deze extra vraag. Huisvesting van arbeidsmigranten in reguliere woonwijken leidt tot extra schaarste en kan de leefbaarheid onder druk zetten.” Als voorbeeld daarvan noemt de gemeente pensions voor arbeidsmigranten in Wijk aan Zee, de thuisbasis van Tata Steel.

"Huisvesting van arbeidsmigranten in reguliere woonwijken leidt tot extra schaarste en kan de leefbaarheid onder druk zetten”

Beverwijk kent nu geen grootschalige woonlocaties voor arbeidsmigranten, zoals Aalsmeer en Lelystad. Bovendien is er nog geen beleid specifiek gericht op de huisvesting van arbeidsmigranten. Maar daar wordt wel aan gewerkt. Zo verkent Beverwijk met andere gemeenten in Zuid-Kennemerland/IJmond (Haarlem, Bloemendaal, Heemstede, Zandvoort, Velsen en Heemskerk) hoe een mogelijke regionale aanpak eruit kan zien en wat er nodig is op het gebied van huisvesting.

De gedachte daarbij is dat de reguliere woningmarkt kan worden ontlast. Arbeidsmigranten houden zich niet aan gemeentegrenzen, maar wonen en werken wel in een regio. Door vraag en aanbod op die schaal te bekijken, kan gerichter ingezet worden op een woonaanbod voor tijdelijke internationale werknemers, is de gedachte. Daarbij worden ‘specifieke woonvormen’ niet uitgesloten. “Zo ontstaat meer grip op kwaliteit, registratie en toezicht. Daarvoor zijn duidelijke beleidskaders en samenwerking met werkgevers en marktpartijen nodig”, aldus de woordvoerder.

Beverwijk heeft Public Result van Pleijsier opdracht gegeven om een kwalitatief onderzoek te doen naar de huisvesting van arbeidsmigranten, waarin niet alleen gekeken wordt naar de huidige situatie, maar ook naar knelpunten, mogelijkheden en de rol en wensen van werkgevers. Pleijsier: “Het is nodig om de verwachte groei van arbeidsmigranten in goede banen te leiden. Dat kan het beste regionaal, samen met het bedrijfsleven en met gerichte projecten.”