Sluisbuurt, het plan, het debat, de bouw

Heeft Amsterdam op het Zeeburgereiland massaal hoogbouw nodig? Of verloochent de stad aan het IJ juist aan dat water haar stedenbouwkundig DNA? Die discussie barst in alle hevigheid los als het concept Stedenbouwkundig Plan voor de bebouwing van de Sluisbuurt eind 2016 de inspraak in gaat.
Bijna tien jaar later is eenderde van het plan gebouwd of in aanbouw en er ligt nog minstens tien jaar uitvoering voor de boeg. Mirjana Milanović, hoofdstedenbouwkundige voor dit gebied, maakt met Sluisbuurt, het plan, het debat, de bouw een tussenstand op vanuit het perspectief van stedenbouwkundig ontwerp. De 220 pagina’s zijn dan ook rijkelijk voorzien van ontwerptekeningen, foto’s, afbeeldingen van maquettes en impressies van gebouwen, het is één grote uitnodiging om na lezing van het boek op locatie te gaan kijken.  

Ambitieus stadsbestuur

Deel 1 begint met de maatschappelijke context van de planvorming. Vanaf 2008 stagneert de nieuwbouw door de kredietcrisis, tegelijkertijd groeit de bevolking en stijgt de werkgelegenheid. Het stadsbestuur dat in 2014 aantreedt wil snel en veel laten bouwen. De auteur beschrijft hoe de Sluisbuurt de status krijgt van ‘versnellingslocatie’ en hoe de planvorming uitgroeit uit tot een laboratorium voor nieuwe stedenbouwkundige oplossingen. De openbare discussie over de voorstellen is intens, de media-aandacht groot, en ook binnen de gemeente staan nog niet alle neuzen dezelfde kant op, met als resultaat allerlei planwijzigingen. Het aantal te bouwen woningen stijgt van 2.250 via 3.000 naar 5.600, waarvan ongeveer een kwart in hoogbouw. De voorgeschiedenis van de beleids- en planvorming voor de Sluisbuurt tussen eind jaren tachtig en 2008 komt wat terloops aan de orde, die had als springplank naar het uiteindelijke plan meer aandacht verdiend.

Hoogstedelijke buurt

De Sluisbuurt moet een ‘hoogstedelijke buurt’ worden. “Hier woon je in de stad”, is zelfs de titel van een van de hoofdstukken in Deel 2. Voor wie tot twintig jaar geleden weleens op het Zeeburgereiland kwam, met zijn doorgaande wegen, bedrijven, Rioolwaterzuivering Oost en rafelrandjes, een onwaarschijnlijk perspectief.  
Wat is dat eigenlijk, stedelijkheid? En welke instrumenten hebben stedenbouwkundigen om die te realiseren? Milanović biedt een uitgebreide kijk in de keuken. Ze laat zien hoe ontwerpen van een nieuwe buurt begint met de zorg voor droge voeten en gaat in op de relatie tussen woningdichtheid en voorzieningen. Ontwikkelen is verbinden, maar het ontwerpteam staat voor een stevige opgave als een gewenste fietsbrug en een extra tramlijn niet haalbaar blijken. Verder gaat dit deel onder meer over de zoektocht naar de precieze verhouding tussen het ‘podium’ waarop de torens komen en de torens zelf, en de precieze ligging van de torens ten opzichte van elkaar.

Image

De Raad van State verwerpt eind 2019 de bezwaren tegen het bestemmingsplan, het startsein voor de uitvoering. Milanović zit daar dicht op als lid van het supervisieteam. 
Deel 3 gaat over gebiedsontwikkeling in de dagelijkse praktijk: denk aan tijdelijke functies, grondzettingsproblemen, tenders. Het boek biedt volop beeldmateriaal van gebouwen die de komende jaren verrijzen. De auteur is nieuwsgierig naar alle invloeden die de komende tien jaar nog op het plan gaan inwerken en wijdt een beschouwing aan de rol van de tijd. Dit uitvoeringsdeel biedt jammer genoeg geen inzicht in de opvattingen van de ontwikkelende partijen over de werkbaarheid van het stedenbouwkundig kader.  

Sluisbuurt is een interessant boek, waarin algemene stedenbouwkundige beschouwingen en de beschrijving van het concreet ontwerpen van een nieuwe buurt hand in hand gaan. Het biedt ook een boeiende casestudy van de doorlooptijd van gebiedsontwikkeling. Ondanks het feit dat alle grond in 2015 al in gemeentebezit is en functievrij, ligt er minstens twintig jaar tussen de startvisie uit dat jaar en de laatste oplevering. En medio 2024 stelde de Amsterdamse gemeenteraad een nieuw hoogbouwbeleid vast. Tevreden constateert Milanović dat ‘de Sluisbuurt van veel bediscussieerde uitzondering een door het stedelijk beleid gevolgde wijk geworden is.’  
De conclusie (misschien ook leerzaam voor de hoofdstedelijke voetbalclub): inderdaad, de Sluisbuurt paste niet in het Amsterdamse stedenbouwkundig DNA, maar DNA blijkt veranderbaar.