Nog een paar maanden en dan zijn alle vier de K-torens in Zuidoost aangesloten op een warmtenet. Het is de eerste keer dat zo’n grote warmtetransitie plaatsvindt in bewoonde gebouwen. Dat betekende organisatorische uitdagingen, technische meevallers en sociale investeringen.
Lieven de Key verhuurt in de K-torens bijna 600 woningen. Die zijn binnenkort allemaal beter geïsoleerd en aardgasvrij, doordat ze zijn aangesloten op een warmtenet van Vattenfall. Heel vanzelfsprekend was dat niet. Lieven de Key ondertekende namelijk niet de City Deal waaruit Warm Amsterdam is ontstaan; het samenwerkingsverband van gemeente, warmtebedrijven en corporaties. Toch is de warmtetransitie van de K-torens wél van de grond gekomen.
Dubbel verzoek
Else Ferf Jentink, projectontwikkelaar bij Lieven de Key, blikt terug: “In 2021 werden we door het programma Warm Amsterdam benaderd om de K-torens aan te sluiten op een warmtenet van Vattenfall, vanwege de strategische ligging van die torens. Vrijwel tegelijkertijd kregen we vanuit bewonersplatform Hart voor de K-buurt en de bewonerscommissies van de K-torens de vraag om van het aardgas af te gaan en te verduurzamen.”
Lieven de Key onderzocht verschillende warmtevoorzieningen voor de torens. Ferf Jentink: “Onze belangrijkste voorwaarde voor de ingreep was betaalbaarheid voor de bewoners én voor Lieven de Key. We hebben bijvoorbeeld ook gekeken naar riothermie en gevelbekleding van zonnepanelen. Aan het eind bleven er twee opties over: luchtwarmtepompen en aansluiting op het warmtenet. De lagere investeringskosten voor het warmtenet en de beschikbare subsidies vanuit de gemeente en het Rijk gaven de doorslag. De bewonerscommissies waren betrokken bij dit vooronderzoek en stichting !WOON heeft ze goed begeleid. We zijn altijd heel transparant geweest over de financiële aspecten.”
Kralenbeek, Kempering, Klieverink en KouwenoordImage
De woontorens Kralenbeek, Kempering, Klieverink en Kouwenoord zijn gebouwd in de jaren zeventig. Op luchtfoto’s uit die tijd is goed te zien dat deze K-torens hoog uitsteken boven de voor de Bijlmer zo kenmerkende honingraatflats. Tussen de torens waren parkeergarages en een winkelcentrum. Toen Zuidoost vanaf de jaren negentig werd vernieuwd, zijn de honingraatflats achter de K-torens gesloopt en vervangen door laagbouw. |
Betaalbaarheid voorop
Warmtetransitie betekent niet alleen een duurzame warmtebron maar ook betere isolatie. “Om de buitengevels beter te isoleren, zijn de aluminium gevelplaten verwijderd”, vertelt projectleider Merijn Manschot. “Daardoor kwam er ruimte beschikbaar om bekisting aan te brengen gevuld met steenwolisolatie. Deze bekistingen zijn in de fabriek op maat gemaakt zodat ze snel en makkelijk geplaatst konden worden. Daar overheen komt identieke aluminium beplating terug. Ook de muren op het balkon, naast de woningvoordeuren en de muren in de vluchttrappenhuizen zijn geïsoleerd. Op deze manier worden de woningen rondom ingepakt. Daarnaast zorgt de isolatie voor een betere brandveiligheid.”
Het kan niet zo zijn dat mensen in kwetsbare wijken meer gaan betalen voor een publieke transitie
Meer nog dan de wens tot verduurzaming speelt voor de bewoners de betaalbaarheid. Ferf Jentink: “Door extra isolatie gebruiken ze minder energie voor het verwarmen van de woning. Lieven de Key betaalt tot en met 2032 mee aan de vaste kosten van het warmtecontract van bewoners. Zo blijven deze vergelijkbaar met die van gas. Het kan niet zo zijn dat mensen in kwetsbare wijken meer gaan betalen voor een publieke transitie. De Warmtewet regelt maximumtarieven voor warmte en zorgt ervoor dat bewoners niet meer betalen dan bewoners met een cv-ketel op gas.”
Begin 2023 was het plan voor isolatie en aansluiting op het warmtenet klaar. De bewonerscommissies stonden erachter en hielpen actief mee om de benodigde 70% instemming van de bewoners te verkrijgen. Dat begon met een centrale bijeenkomst in de nabijgelegen Ghanese kerk. Er was informatie in eenvoudige taal en er zijn filmpjes gemaakt in verschillende talen voor mensen die niet goed Nederlands kunnen lezen.
Zoals Ferf Jentink al had verwacht, kwamen er niet veel bewoners op af. “Mensen in deze buurt hebben veel andere dingen aan hun hoofd en zijn niet altijd de Nederlandse taal machtig.” Daarom waren we daarna in elke toren één dag tussen vier en acht aanwezig in de centrale hal. Vrijwel alle bewoners lopen daar voorbij. Zij werden dan aangesproken door sleutelfiguren en kregen aanvullende informatie van Lieven de Key en Vattenfall. Veel bewoners volgden het advies van de bewonerscommissie en zetten hun handtekening onder de akkoordverklaring. Een extra ronde langs de deuren zorgde voor de laatste benodigde handtekeningen.
Koortsachtig overleg
Terwijl de uitwerking van de plannen in volle gang was, kwam de samenwerking van gemeente, corporaties en warmtebedrijven op losse schroeven te staan. Vattenfall kondigde eind 2023 opeens een tariefsverhoging van meer dan 30% aan voor de vaste kosten van een warmtenet. Koortsachtig overleg tussen directeuren en wethouders leidde niet tot een oplossing; het samenwerkingsverband Warm Amsterdam klapte. Ferf Jentink: “Dat was een hectische tijd. Vanwege de nieuwe ontwikkelingen hebben we het plan nogmaals voorgelegd aan de bewonerscommissies. In de zomer van 2024 gaven zij aan dat ze er nog steeds achter stonden.”
Bij de uitwerking van de plannen was het nog flink zoeken naar de ideale manier om de aansluitingen op het warmtenet in elke woning voor elkaar te krijgen. Vattenfall had nog geen ervaring met bestaande woningen. Er was alleen een standaardaanpak voor nieuwbouw. De centrale warmteoverdrachtstations pasten precies in een ruimte onderin de woontorens. Dat was een meevaller. Maar hoe krijg je van daaruit de warmwaterleidingen naar de woningen? Een stijgleiding dwars door de woningen betekent dat bewoners die boven elkaar wonen allemaal tegelijk thuis moeten zijn bij de werkzaamheden. Dat gaat nooit lukken, wist Ferf Jentink. Uiteindelijk is een oplossing gevonden met per verdieping een ringleiding met individuele afsluiters per woning. “Dit maakt het project flexibel”, zegt Manschot. “We sluiten acht woningen op een verdieping zo veel mogelijk op dezelfde dag aan, maar een latere aansluiting is ook mogelijk.”
Stappenplan overstap
Een volgende uitdaging in de bewonerscommunicatie was de daadwerkelijke overstap van de leverancier van gas naar de nieuwe warmteleverancier. Dat komt allemaal erg nauw. Als je als bewoner niet op tijd opzegt, zit je met dubbele voorschotten. Ferf Jentink: “Je vraagt veel organisatievermogen van bewoners die geen financiële buffer hebben. Zij mogen niet de dupe worden.” Slapeloze nachten had ze ervan en bij de leveranciers stuitte ze op een muur van bureaucratie. “Ze zagen het probleem niet zo. Na veel gepuzzel hebben we, samen met Vattenfall, de gemeente en Stichting !Woon, een duidelijk stappenplan ontwikkeld. Extra ingehuurde begeleiders helpen bewoners met de benodigde opzeggingen. Vattenfall helpt bewoners met het aanmelden.”
Wie goed kijkt, ziet in de nieuwe gevelbekleding kleine openingen. Daarachter zitten vleermuiskasten verstopt
Vanaf begin 2025 worden de woontorens stuk voor stuk aangepakt; begin 2027 is alles klaar. Het meest zichtbaar is steigers plaatsen, aluminium beplating verwijderen, isolatiekisten bevestigen en nieuwe gevelbeplating aanbrengen. Wie goed kijkt, ziet in de nieuwe gevelbekleding kleine openingen. Daarachter zitten vleermuiskasten verstopt. Manschot: “Ogenschijnlijk is alles hetzelfde gebleven, maar er zit dus een heel pak isolatie achter.”
Het warmteproject betekent ook dat er werkzaamheden in de woning plaatsvinden. De cv-ketel wordt vervangen door een warmteafgifteset. Bewoners die nog op gas kookten, krijgen van Lieven de Key een inductiekookplaat en een nieuwe pannenset. De bestaande radiatoren kunnen blijven. Manschot: “De bewoners zijn gelukkig heel flexibel en meewerkend. Daar zijn we ze dankbaar voor.”
Meevallers en uitdagingen
De K-torens werden een proefproject voor warmtetransitie in bewoonde staat. Er waren bouwkundige en installatietechnische meevallers, maar ook organisatorische uitdagingen. Alle puzzelstukjes moesten bij elkaar komen. Zie de kadertekst voor de belangrijkste lessen uit de warmtetransitie van de K-torens. Else Ferf Jentink en Merijn Manschot delen hun praktijkervaringen ook graag om volgende projecten soepel te laten verlopen.
Lessen uit de K-torens• Maak de overstap naar een warmtenet zo eenvoudig mogelijk voor bewoners. Laat de nieuwe warmteaanbieder de overstap regelen, inclusief het beëindigen van bestaande contracten. |