Housing First-principe ook in Amsterdam toegepast

‘GGZ-cliënten krijgen weer zelf de regie over hun leven’

Housing First-principe ook in Amsterdam toegepast

‘Gewoon wonen’. Onder die titel wordt in oktober een landelijk congres gehouden over het bevorderen van zelfstandige woonvormen voor cliënten in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) en de maatschappelijke opvang. Organisator is de landelijke Cliëntenbond in de GGZ. In aanloop naar dit congres nam NUL20 enkele zelfstandige woonvormen voor ggz-cliënten onder de loep.

 Afgelopen jaren zijn diverse initiatieven ontplooid voor het zelfstandig huisvesten van ggz-cliënten. Toch stagneert de doorstroming vanuit instellingen voor beschermd wonen, zegt Anneke Bolle van de Cliëntenbond in de GGZ, tevens belangenbehartiger van Cliëntenbelang Amsterdam. Bolle: “Door een chronisch tekort aan zelfstandige huisvesting blijven ggz-cliënten vaak veel te lang hangen in een beschermde woonvorm. Ook wanneer ze heel goed in staat zijn om zelfstandig te wonen. Die beschermde woonvormen zijn meestal veel te betuttelend waardoor mensen worden beperkt in hun ontwikkeling. Ook is er nauwelijks privacy. Iedereen heeft recht op een eigen wc en badkamer. Dat geldt net zo goed voor ggz-cliënten als bijvoorbeeld voor mensen met een lichamelijke handicap. De ggz is echter voor veel instanties een vreemde materie waardoor het moeilijk is om initiatieven van de grond te krijgen.”
Ook directeur Clemens Blaas van HVO-Querido – organisatie voor maatschappelijke opvang en geestelijke gezondheidszorg – vindt dat er veel meer geïnvesteerd zou moeten worden in zelfstandige woonruimte voor ggz-cliënten in plaats van in beschermde zorgvoorzieningen. “Een van onze taken is om mensen die langdurig in een 24-uursvoorziening hebben gewoond, te begeleiden naar zelfstandige huisvesting. De cliënten worden daarbij bijvoorbeeld ondersteund door vrijwilligers via het Maatjesproject. Ook proberen we hun sociale netwerk weer nieuw leven in te blazen. Maar er is te weinig geschikte woonruimte. Hierdoor blijven mensen onnodig lang in peperdure instellingen hangen.”

Housing First

Een geslaagd project van HVO-Querido is Discus. Sinds 2006 zijn zeventig mensen met een dubbele diagnostiek – verslavings- en psychiatrische problemen - gehuisvest in een zelfstandige woning. Blaas: “Een belangrijke succesfactor hierbij is de voorwaarde dat er geen overlast mag worden veroorzaakt. Dat is tot nu toe dan ook zelden het geval geweest. De cliënten krijgen begeleiding vanuit de ambulante zorg, maar houden zelf de regie over hun leven.” Vanaf volgende maand wordt het project uitgebreid waarbij – gefaseerd – dertig woningen vrijkomen voor mensen met een minder zware zorgbehoefte. Participanten hierin zijn zorgverzekeraar Agis en de gemeente.
Discus is opgezet volgens het Housing First-principe dat zijn oorsprong vindt in New York. Het idee daarachter is om mensen niet meer in instellingen te vestigen, maar in zelfstandige woonruimte met op maat geleverde zorg. Walter Kamp van de gemeentelijke dienst Zorg en Samenleving bezocht dit jaar een Housing First-project in Finland.
“Bij Housing First wordt het zogenaamde promotiemodel losgelaten waarbij mensen eerst in de nachtopvang komen, dan doorstromen naar een 24-uursvoorziening, vervolgens naar begeleid wonen en ten slotte zelfstandige huisvesting. Bijzonder in Finland is dat de huisvesting van alle dak- en thuislozen volgens dit Housing First-principe geschiedt. Daar worden bestaande voorzieningen omgebouwd tot appartementen. Iedereen krijgt direct na een diagnose een eigen voordeur en daarmee een veilige plek waaruit ze niet meer hoeven door te stromen. Discus is volgens hetzelfde principe opgezet en dat is zeer succesvol. Maar het is niet voor alle dak- en thuislozen en chronische ggz-cliënten een uitkomst. Belangrijk is dus dat er variatie is in het aanbod. Inmiddels is in elk geval wel duidelijk dat het promotiemodel niet langer de enige oplossing is,” meent Kamp.

Nimby-procedures

Uniek in zijn opzet is woongroep Kaos op IJburg, opgezet door en voor ggz-cliënten. Volgens Jeroen Singelenberg, programmaregisseur ‘Keer de verloedering’ van de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (SEV), wordt de grootste bottleneck bij het opzetten van een woongroep als Kaos gevormd door de zogenaamde nimby-procedures (not in my backyard). “Bij Kaos zijn er nauwelijks problemen geweest omdat de woongroep in de nieuwbouw kon worden ingepland. Bij nieuwbouw is de norm dat ongeveer vier procent gereserveerd wordt voor bijzondere doelgroepen.”
Kaos is een project dat zeker navolging verdient, vindt Singelenberg. “Dit soort zelfinitiatieven moet kunnen rekenen op voldoende begeleiding vanuit de gemeente en de corporaties. Maar als je iets dergelijks als Kaos elders in de stad wilt opzetten, binnen de bestaande bouw, dan loop je gegarandeerd tegen nimby-procedures aan. Wil het kans van slagen hebben, dan moet je bij de gemeente experts in huis hebben op het gebied van communicatie met buurtbewoners. Daar ontbreekt het nogal eens aan en daardoor sneuvelen veel goede initiatieven.”
Walter Kamp meldt dat de gemeente Amsterdam groot voorstander is van particulier opdrachtgeverschap en dat dit ook geldt voor dit soort initiatieven. De centrale stad adviseert stadsdelen om voor dit doel één aanspreekpunt in het leven te roepen en er wordt onderzocht op welke manier particulier initiatief in de zorg extra gestimuleerd kan worden. In de nog niet vastgestelde nota ‘Toekomstige vraag naar wonen met zorg’ van de stedelijke stuurgroep Wonen, Zorg en Dienstverlening wordt een en ander nader uitgewerkt.
Kamp: “Cliënten uit de ggz behoren zeker tot de doelgroep als we praten over gemengd en zelfstandig wonen. De ambitie is dat in elk stadsdeel ten minste een woonservicewijk wordt gerealiseerd. De focus in deze wijken ligt echter op dit moment met name op ouderen en mensen met een fysieke beperking. In sommige plannen zijn specifieke ggz-projecten benoemd of zitten betrokken partijen al rond de tafel. In de toekomst zal echter steeds meer rekening gehouden worden met de wensen en behoeften van ggz-cliënten.”
Voor het labelen van woningen voor doelgroepen met een zorgindicatie – ook uit de ggz - werkt de gemeente samen met de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties.
Het Amsterdams Steunpunt Wonen (ASW) heeft onder meer de leden van Kaos begeleid bij het opzetten van de woongroep (zie kader). Ada Bolder van het ASW: “Kaos is nog steeds uniek in zijn soort. Maar het aantal initiatieven groeit. Op dit moment zijn er twee woongroepen opgericht voor mensen met autisme in samenwerking met het Autisme Expertiseteam waarbij onder andere het AMC is aangesloten. Inmiddels hebben we zelfs een werkgroep ‘Wonen voor mensen met autisme’ bij het ASW.”
Volgens Bolder is er een grote behoefte aan dit soort huisvesting. “Jongeren bij wie de diagnose autisme is gesteld worden, zodra er behoefte bestaat aan zelfstandige huisvesting, steeds vaker naar ons doorverwezen. Ouders zijn daar meestal heel nauw bij betrokken. Maar een woongroep zet je niet zomaar op. Het is een complexe materie. Behalve het probleem van het vinden van geschikte woonruimte moet je een match zoeken tussen toekomstige bewoners. Je krijgt bovendien met organisatorische en juridische aspecten te maken. Kortom, het is een lange weg.”

Kraaipan Oase

Sinds een jaar kunnen mensen met schizofrenie een beroep doen op Stichting Kraaipan Oase (zie kader) wanneer zij zelfstandige huisvesting nodig hebben. In samenwerking met Ymere, Stadgenoot en Rochdale worden woningen in de Transvaalbuurt vrijgemaakt voor deze doelgroep.
Stichting Ypsilon, een familievereniging van schizofreniepatiënten, zocht al geruime tijd naar een oplossing voor het gebrek aan geschikte zelfstandige huisvesting in Amsterdam. Woningcorporatie Ymere werkte mee en inmiddels worden er zes woningen verhuurd aan de doelgroep van Ypsilon. Uitgangspunt is dat de woonvorm niet afwijkt van die van andere Amsterdammers. Het enige verschil is de individuele begeleiding, in dit geval door Cordaan.
Het is echter onduidelijk of het project verder wordt uitgebreid tot de beoogde dertig woningen. Ymere – die de meeste woningen verhuurt - en Kraaipan Oase verschillen van mening over de huurprijs van de gemeenschappelijke ruimte die nog in aanbouw is in een voormalig schoolgebouw in de Kraaipanstraat. Voorzitter Niko Kuiper van Kraaipan Oase: “Er is duidelijk sprake van een misverstand. De afspraak was dat we de gemeenschappelijke ruimte - omgeslagen over de minimaal dertig participanten - konden huren voor een zodanige prijs dat de huren onder de huurgrens van vijfhonderd euro per maand zouden blijven. Onlangs heeft Ymere echter later weten een markconforme huur van 145 euro per vierkante meter te eisen. Dat is voor ons onacceptabel. Dat geldt ook voor stopzetting van het project. Desnoods gaan we op zoek naar een andere ruimte die minder geld kost.”
Carina Hooiveld, manager gebiedsbeheer van Ymere zegt de gang van zaken te betreuren. “Bij het concept hoort een gemeenschappelijke ruimte. Wanneer de stichting de huur daarvan niet kan opbrengen, vrees ik dat het einde verhaal is. Maar we zijn nog in gesprek en hopelijk vinden we een oplossing voor dit probleem. Op zich is dit een prima project en de buurt ondervindt absoluut geen overlast van de bewoners.”

 

‘Je kan de populieren horen ruisen’

Hans Baaij (43) huurt naar volle tevredenheid een woning via stichting Kraaipan Oase in de Transvaalbuurt. Hij is een paar keer opgenomen geweest en heeft een aantal – niet al te beste - ervaringen achter de rug met projecten voor beschermd wonen. “Ik wilde na mijn laatste opname graag alle ellende achter me laten en dat is gelukt: het gaat veel beter met me sinds ik hier woon. Deze oplossing is ideaal voor mij. Ik woon op mezelf en kan mijn eigen gang gaan maar word toch begeleid. En het is hier zo stil dat je ’s avonds als je in de tuin zit de populieren hoort ruizen.”

 

‘Goed wonen, draagt bij aan de geestelijke gezondheid’

Jeroen Willems belandde in de jaren negentig na een opname wegens psychische problemen in een instelling voor beschermd wonen. Na een tijd wilde hij zijn normale leven weer oppakken. Helemaal zelfstandig wonen was net een stap te ver. Hij startte woongroep Kaos voor ggz-clienten op IJburg, een onafhankelijke vereniging waar elke bewoner lid van is.
Op een mooie plek op IJburg huren Jeroen Willems en zeven andere bewoners met een psychiatrische achtergrond naast  elkaar gelegen woningen van Ymere. Op de kop van de middelste verdieping van het flatgebouw is een gemeenschappelijke ruimte. Willems is zeer tevreden met deze manier van huisvesting. Er stroomde echter nog heel wat water door het IJmeer voor de woongroep een feit was.
“Toen ik door de ergste crisis heen was besefte ik dat ik niet lang in de beschermde woonvormen moest blijven hangen. Je raakt al snel gehospitaliseerd, hebt nauwelijks privacy en de betutteling is groot. Maar ik voelde me nog niet zeker genoeg om helemaal alleen ergens in de stad te gaan wonen.”
Willems kwam mensen tegen met hetzelfde dilemma en samen besloten ze een woongroep op te richten met behulp van het Amsterdams Steunpunt Wonen. Projectgroep IJburg zette Kaos met voorrang op de lijst. Dat was in 1998. Een bouwstop veroorzaakte vertraging en toen er vanaf 2001 wel weer werd gebouwd, waren bijna alle potentiële woongroepleden uit ongeduld afgehaakt. “Er was op dat moment nog maar een persoon over, maar gelukkig vond ik vrij snel anderen die mee wilden doen.” Uiteindelijk konden pas in 2006 de woningen worden betrokken.
Volgens Willems pakt een woonvorm als deze in de praktijk bijzonder goed uit. “Het is belangrijk dat je elkaar al een beetje kent en duidelijke afspraken maakt voor je met elkaar in zee gaat. Het gaat tot nu toe met iedereen die hier woont een stuk beter dan toen ze nog beschermd woonden of geïsoleerd in een eigen woning. We kennen elkaars problematiek en kunnen elkaar zonodig steunen of hulp van buitenaf regelen. We kunnen daarvoor als groep aanspraak maken op het Persoongebonden Budget van de AWBZ.”
Kaos – in zijn vorm uniek in Nederland - ontving in 2006 de Cees Corverprijs van de provincie Noord-Holland. Deze prijs wordt jaarlijks uitgereikt voor een vernieuwend project in de zorgsector.
 

  

'Bovendien krijg ik hier huursubsidie’

Melvin Philips (38) bewoont net als Hans Baaij een driekamerwoning via Kraaipan Oase in de Transvaalbuurt. Hij woont er sinds vier maanden en is dik tevreden met deze huisvesting. “Hiervoor heb ik negen jaar in een soort sociaal pension gewoond. Het was een pension dat was opgezet door een particulier vanuit een christelijke gedachte. Het pension werd echter gesloten en ik probeerde zelfstandige woonruimte te vinden, maar had te weinig woonduur opgebouwd.”
Hij kon terecht bij een dak- en thuislozenproject op IJburg, maar kon dat niet betalen. “Uiteindelijk kwam ik in contact met Niko Kuiper, de voorzitter van Kraaipan Oase en heb deze woning gekregen. Dit is ideaal en het gaat ook meteen een stuk beter met me. Bovendien krijg ik hier huursubsidie. Sinds kort heb ik werk bij de groenvoorziening, zodat ik zonder veel problemen de huur op kan brengen.”

 

 

Janna van Veen