duurzaamheid

Amsterdams klimaatfonds van start met 60 miljoen euro

FvdM — Tue, 06 Dec 2011 14:31:29 +0100

Eerste leningen voor woningeigenaren, windprojecten en pilot zonnepanelen voor appartementbewoners.

lees verder

12 miljoen voor energiebesparing in bestaande gebouwen

FvdM — Wed, 30 Nov 2011 12:00:50 +0100

350.000 euro naar project in Amsterdam Nieuw-West

lees verder

KWH gaat duurzaamheid meten

FvdM — Wed, 16 Nov 2011 17:31:38 +0100

Nieuw instrument moet duurzaamheidsprestaties van corporaties inzichtelijk maken.

lees verder

Alliantie tilt 19e-eeuwse woningen naar A-label

admin — Tue, 20 Sep 2011 20:45:34 +0200

Alliantie tilt 19e-eeuwse woningen Saenredamstraat op naar A-label

Groene Ster-behandeling

Begin juli leverde woningcorporatie de Alliantie zeventien woningen en één bedrijfswoning op aan de Saenredamstraat. Bij deze grootschalige renovatie is alles uit de kast getrokken om zo duurzaam mogelijk te renoveren. De woningen worden volgens de rekenmodellen bijna tachtig procent energiezuiniger.

lees verder

Einde collectieve verwarming in Holendrecht

FvdM — Thu, 01 Sep 2011 22:15:56 +0200

Stadgenoot en Eigen Haard vervingen blokverwarming door 2700 individuele cv-installaties.

lees verder

'Stadsverwarming duurder door Warmtewet'

FvdM — Mon, 22 Aug 2011 11:08:25 +0200

Tarieven stadsverwarming mogen zelfs nog omhoog als gevolg van wetsvoorstel.

Houthaven krijgt Stadswarmte

FvdM — Tue, 09 Aug 2011 10:56:24 +0200

Alle nieuwbouw in de Houthaven wordt verplicht aangesloten op het Stadswarmtenet.

Amsterdam is stout: zonnedak virtueel delen

FvdM — Wed, 20 Jul 2011 12:25:06 +0200

Zonnestroom niet collectief afnemen maar wel virtueel verdelen.

Alliantie tilt 19e-eeuwse woningen op naar A-label

FvdM — Tue, 19 Jul 2011 10:04:28 +0200

80 procent zuiniger na grootschalige renovatie.

Slimme muurverwarming

FvdM — Mon, 02 May 2011 09:41:04 +0200

Eerste woning in Nederland met elektrische muurverwarming staat in Amsterdam Noord.

Van energielabel G naar A: "Het kan goedkoper dan je denkt”

admin — Fri, 18 Mar 2011 09:17:30 +0100

Alliantie tilt oude etagewoning van energielabel G naar A

“Het kan goedkoper dan je denkt”

De Alliantie Amsterdam heeft een oude etagewoning aan de Jacob van Lennepkade met energielabel G naar energielabel A gebracht. “We wilden laten zien dat het mogelijk is binnen een vastgesteld budget een woning met energielabel G naar label A te krijgen.” De labelsprong is bereikt met een combinatie van HR++-glas, een HR-ketel en hardschuim isolatiewanden.

lees verder

Co-Green: klimaatneutraal voor dezelfde prijs

admin — Fri, 18 Mar 2011 09:13:41 +0100

Co-Green: ketenintegratie moet bouwproces stukken efficiënter maken

Klimaatneutraal voor dezelfde prijs

In de bouw wordt veel geld, tijd en kwaliteit verloren omdat veel partijen slecht met elkaar samenwerken en verantwoordelijkheden versnipperd zijn. Via allerlei methodieken onder de noemer ‘ketensamenwerking’ wordt – juist in deze crisistijd - geprobeerd het bouwproces efficiënter te maken. In het project Co-Green van Eigen Haard gaat men nog een stap verder. Bij dit project in Overtoomse Veld worden kennis én financiële risico’s gedeeld met sloper, architect en aannemer.

lees verder

Energielabel per 1 juli in puntenstelsel

FvdM — Tue, 08 Mar 2011 17:49:50 +0100

De energiezuinigheid van een huurwoning wordt van invloed op de maximale huurprijs.

lees verder

Energielabel in huurprijs nog onzeker

FvdM — Fri, 04 Mar 2011 15:31:13 +0100

Het wetsvoorstel om energie-investeringen door te berekenen in de huur is nog geen gelopen race.

lees verder

Taskforce CO2-reductie opgericht

FvdM — Tue, 01 Mar 2011 15:54:32 +0100

Nieuwe stichting van praktijkmensen propageert efficiënte strategieën om bestaande woningvoorraad te verduurzamen

lees verder

Huurders kunnen Energieteam inschakelen

FvdM — Thu, 24 Feb 2011 21:36:05 +0100

Huurders kunnen nu deskundige hulp inschakelen om mogelijkheden voor energiebesparing te onderzoeken

lees verder

Van energielabel G naar A

FvdM — Wed, 26 Jan 2011 12:55:12 +0100

Woningcorporatie De Alliantie Amsterdam heeft een oude etagewoning van energielabel G naar A gebracht.

Energiecoach helpt besparen

FvdM — Mon, 24 Jan 2011 09:22:33 +0100

Bewoners uit in Nieuw-West leren hun uren hoe ze energie kunnen besparen.

Groene daken

FvdM — Thu, 16 Dec 2010 11:41:05 +0100

Stadsecoloog Remco Daalder legt nog eens uit waarom groene daken nut hebben. Zo'n groen dak heeft zoveel voordelen dat elke architect het eigenlijk in zijn ontwerpen moet opnemen, aldus Daalder. Dakdokter Matthijs Bourdrez vertelt hoe je aan zo'n groen dak komt en hoe het wordt aangelegd. We zien het grootste groene dak van Amsterdam en bewoners onder groene daken vertellen wat je nog meer met zo'n groen dak kunt doen en hoe je subsidie kunt krijgen voor de aanleg.

Duurzaamheidsmonitor Eigen Haard

FvdM — Wed, 24 Nov 2010 14:43:33 +0100

Als eerste Amsterdamse corporatie heeft Eigen Haard een Duurzaamheidsmonitor.

Nieuwe subsidieronde zonnepanelen weer succes

FvdM — Wed, 24 Nov 2010 14:41:10 +0100

Ook de tweede ronde van het Amsterdamse project ‘Zon op je Dak’ trekt veel belangstelling.

Nieuwe poging tot renovatie Het Breed

FvdM — Thu, 18 Nov 2010 10:09:31 +0100

Ymere en Eigen Haard proberen het gestaakte renovatie- en energiebesparingproject Het Breed vlot te trekken

Strengere energienormen gaan gewoon per 1 januari in

FvdM — Mon, 15 Nov 2010 13:06:35 +0100

De EPC-aanscherping voor woningbouw per 1 januari 2011 gaat gewoon door

Geen nieuwe energienorm nieuwbouw

FvdM — Fri, 15 Oct 2010 13:40:53 +0200

Er komt voorlopig geen nieuwe norm voor het berekenen van de energieprestaties (EPC of EPN) voor nieuwbouw.

Goedkope groene energie voor minima

FvdM — Fri, 15 Oct 2010 10:31:16 +0200

De grote vier gemeenten (G4) gaan samen goedkope energie voor minima inkopen.

Baas in eigen stopcontact

admin — Fri, 17 Sep 2010 17:05:39 +0200

Nuon verkocht, leve het lokale energiebedrijf

Baas in eigen stopcontact

Lokale energiebedrijven zijn in opkomst. Ook Amsterdam telt inmiddels de eerste burgerinitiatieven voor duurzame energieproductie. Zo wil de coöperatie Onze Energie 8000 huishoudens in Noord van windenergie voorzien. Een groep woonbootbewoners aan het IJsbaanpad gaat energie opwekken uit rioolgassen. En dan heeft Amsterdam nog een fonds van 60 miljoen euro - uit de Nuon-gelden - achter de hand voor duurzame energieprojecten.

Op weg naar nul euro energiekosten
De bakken leem staan nog op de benedenverdieping maar de overige vier verdiepingen van het herenhuis op IJburg zijn zo goed als klaar. Ongeveer vijf jaar geleden begon bioloog Dave Lambrechts met zijn plannen voor de bouw van een huis opgetrokken uit een houten skelet, opgevuld met strobalen en – aan de binnenzijde - afgestreken met leem. “Er wordt bij de bouw alleen gebruik gemaakt van duurzame materialen. Stro heeft een isolerende werking en het leem zorgt voor een natuurlijke vochtregulering in de woning.” Lambrechts kocht een kavel op het Steigereiland van IJburg. Met ondersteuning van architecten ontwierp hij zijn eigen huis. Twee jaar terug leverde de aannemer het casco van het herenhuis van 320 m2 op. Nu is de woning voor het grootste deel zelfvoorzienend. In zijn tuin boorde hij leidingen tot tachtig meter in de grond om gebruik te maken van de aardwarmte en -koude. De leidingen zijn aangesloten op een warmtepomp en via buizen in vloer en wanden worden alle verdiepingen verwarmd tot een constante temperatuur van twintig graden. Dit vergde weliswaar een investering van tienduizend euro maar volgens Lambrechts is dat bedrag binnen vier jaar terug te verdienen. De toiletten worden doorgespoeld met regenwater dat op het dak wordt opgevangen. Het huis van Lambrechts is niet aangesloten op het – volgens hem, veel te dure – stadsverwarmingsnet van IJburg. Elektriciteit wordt nu nog van het reguliere net gehaald, maar de zonnepanelen en een zonneboiler staan klaar om aangesloten te worden. Lambrechts: “We betalen nu nog ongeveer honderd euro per maand aan energiekosten. Dat is voor zo’n oppervlakte natuurlijk al heel weinig maar uiteindelijk willen we op nul uitkomen. En dat gaat zeker lukken.” Bogend op zijn eigen ervaring is Lambrechts samen met een aannemer het projectontwikkelingsbedrijf Tuvalu Strobouw (www.tuvalustrobouw.nl) gestart voor duurzaam bouwen. Het bedrijf geeft ook advies op het gebied van zelfvoorzienend bouwen en wonen. Belangstellenden kunnen een rondleiding krijgen in de woning van de familie Lambrechts. Er staan inmiddels acht bouwprojecten van Tuvalu op de rails waarvan vijf in Almere.

De grote traditionele energiebedrijven zijn nog niet verkocht of het wemelt in het land van de initiatieven om lokale groene energiebedrijven in het leven te roepen; energieproductie met zonnecellen, windmolens, biomassa of aardwarmte. Dat gaat van kleinschalige initiatieven op woningniveau, via corporaties die wijken verwarmen met aardwarmte tot duurzame gemeentelijke energiebedrijven.
Neem de ambitieuze coöperatieve vereniging Onze Energie uit Amsterdam-Noord. Een jaar geleden officieel opgericht, sinds deze zomer pas echt naar buiten tredend. De vereniging heeft sindsdien ruim tachtig leden geworven, waaronder twee bedrijven. “Dat lijkt niet veel, geeft bestuursvoorzitter en medeoprichter Marco Boone toe, “maar we zijn in mei pas echt gaan draaien nadat we een subsidie van 150.000 euro kregen van Stichting Doen. In september starten we tijdens de Milieuweek met een serieus offensief om leden te werven.”
Om het uiteindelijke doel te bereiken - de bouw van zes à zeven windmolens in stadsdeel Noord – heeft de coöperatie ongeveer achtduizend leden nodig. Niet onrealistisch meent Boone. “Tijdens een campagne op het Buikslotermeerplein in Noord haalden we op een middag zeshonderd handtekeningen op van mensen die sympathiseren met onze plannen.”
Natuurlijk komen er protesten tegen de windmolens in het landschap, maar Boone denkt dat de weerstand mee gaat vallen. “Wij namen dit initiatief na het zien van de film An Inconvenient Truth van Al Gore. En ik denk dat alle aandacht voor het milieu heel veel mensen de ogen heeft geopend. Iedereen weet wat er speelt en is zich ervan bewust dat er iets moet veranderen. In september en oktober houden we diverse informatiebijeenkomsten. Dat trekt eventuele twijfelaars wel over de streep.”
Het belangrijkste doel van Onze Energie is een bijdrage leveren aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. Maar bovendien gaan de leden - wanneer alle windmolens draaien - volgens Boone minimaal honderd euro per jaar besparen op energiekosten. Om lid te worden moet eenmalig vijftig euro worden ingelegd. In totaal gaat het om een investering van 27 miljoen euro, waarvan de helft door een externe ontwikkelingsmaatschappij moet worden opgebracht. Volgens Boone heeft een partij inmiddels een goed voorstel gedaan. “Maar het is nog te prematuur om daar meer over te zeggen.”

De coöperatie heeft van stadsdeel Noord een startsubsidie van 30.000 euro ontvangen. Nu zoekt het stadsdeel naar de meest geschikte locatie voor de molens. Volgens stadsdeelwethouder Kees Diepeveen is de meest logische plek de Noorder IJ-plas, vlakbij de Coentunnel. Maar ook aan de oostkant van Noord, langs de A10 is eventueel ruimte.
Het stadsdeel is blij met initiatieven als Onze Energie. Diepeveen: “Onze uiteindelijke doelstelling is dat twintig procent van de elektriciteitsconsumptie uit windenergie wordt gehaald. Dat is heel ambitieus maar ik denk dat we dat op den duur kunnen verwezenlijken. Volgens mij vinden veel bewoners het idee dat ze zelf hun energie opwekken en mede-eigenaar zijn van een windmolen, heel sympathiek.”
Het optimisme is wellicht terecht. Ook bij andere initiatieven voor windparken, zoals Meewind en Deltawind, kopen burgers zich grif in. Ook daar gunstige financiële vergezichten: een geprognosticeerd rendement van zeven tot tien procent gedurende de gehele looptijd van twintig jaar.
Leden van Onze Energie moeten wel geduld hebben. Het streven is dat de windmolens vanaf 2016 in bedrijf zijn. Maar voor het zover is, kunnen leden al op een besparing van twintig euro per jaar rekenen doordat de coöperatie een samenwerkingsverband is aangegaan met Greenchoice. Deze energiemaatschappij levert uitsluitend milieuvriendelijke energie en verzorgt de facturering en incasso voor Onze Energie.

Duurzaam ontlasten

Pauline Westendorp, van NEWNRG en Opgewekt Nu, droomt al jaren van een campagne waarmee bewoners, bedrijven, instellingen en woningcorporaties gemobiliseerd kunnen worden voor het opzetten van projecten voor duurzame energie. Belangrijkste streven: ‘baas in eigen stopcontact’. Momenteel zoekt ze samen met een paar ‘krachtige partners’ naar nieuwe initiatiefnemers op het gebied van lokale duurzame energiebedrijven.
Westendorp: “Het gaat om het milieu, maar heel belangrijk is ook om woonkosten te drukken door op energiekosten te besparen. Het begint langzaam maar zeker door te dringen dat energiekosten steeds verder de pan uit rijzen. In Nederland halen we nog steeds maar twee procent van de energievoorraad uit duurzame bronnen. We lopen wat dat betreft ver achter bij andere Europese landen.”
Westendorp woont op een woonboot aan het IJsbaanpad. Op die plek liggen in totaal 150 woonboten. De bewoners zijn druk doende zelfredzaam te worden wat betreft hun energievoorziening. Tien procent van de woonboten heeft inmiddels zonnepanelen op het dak of zonneboilers. Ook wordt er samenwerking gezocht met bedrijven op een nabijgelegen industrieterrein om tot een uitwisseling te komen van warmte- en koudebronnen tussen de bewoners en de bedrijven. “Verder zijn we aan het onderzoeken of we biogassen kunnen gebruiken voor energielevering. Binnenkort wordt er op de kade een nieuwe rioleringsinstallatie aangelegd. Daar moeten we op inspelen met een project voor duurzaam ontlasten.”
Doelstelling van NEWNRG is om voor het einde van 2012 tweehonderd lokale duurzame energiebedrijven in het land op de kaart te hebben. Om de Nederlandse en Europese doelstelling te halen van twintig procent duurzame energie, moeten er tot 2020 nog eens 1800 van die groene energiebedrijven bijkomen.

Janna van Veen

Meer informatie over deze projecten:
www.onzeenergie.nl
www.newnrg.nl
www.opgewektnu.nl

Duitsers kiezen massaal voor zonnedak

admin — Fri, 17 Sep 2010 17:00:18 +0200

Duitsers kiezen massaal voor zonnedak

Einspeisen maar!

Duitsland loopt wereldwijd voorop met het opwekken van zonne-energie. De oorzaak daarvan is even simpel als doeltreffend: de overheid heeft de energieconcerns verplicht elektriciteit af te nemen van de burgers tegen een gegarandeerde prijs die voor twintig jaar vastligt. Zo kan elke koper van een zonnedak precies uitrekenen wanneer hij geld gaat verdienen. De regeling is een doorslaand succes.

Vlak over de grens liet de familie Ludwig in de gemeente Twist op het dak van een schuur een installatie met een capaciteit van 30 kWh aanleggen. Albrecht Ludwig drukt op de knoppen van zijn stroommeter. Degelijk Duits fabricaat, AEG. Hij kan precies zien hoeveel stroom zijn installatie produceert, per uur, dag of week. De panelen zelf komen uit China. Duitse panelen waren op het moment van aanschaf schaars en duur.
“Er was in de herfst van 2009 een enorme vraag naar installaties, want iedereen wilde nog snel van de subsidie gebruik maken. Wij konden de gewenste panelen daarom niet krijgen, maar zijn zeker niet ontevreden met wat we nu hebben. Afhankelijk van de hoek waarin de zon schijnt produceren we tussen de 8 en de 24 kWh.” Ludwig junior houdt het nauwkeurig bij. “Met mijn vrienden vergelijk ik de productie van onze installaties”, zegt hij lachend.
Met een softwareprogramma konden ze precies berekenen wat de beste plek en hoek voor de zonnepanelen was. Hoge eiken rondom de binnenplaats werden geveld. Je moet wat over hebben voor de natuur.

Duitse zonnepolitiek: zo zit het
De Duitse stroom wordt voor zestien procent opgewekt met duurzame methoden als windenergie, biogasinstallaties en zonnepanelen (1 procent). Tweeënveertig procent is afkomstig van bruin- en steenkool (met veel subsidie, betaald door de stroomverbruikers), 23 procent van kernenergie (idem) en 13 procent van aardgasinstallaties. Duitsland is de grootste stroomverbruiker van Europa. Het aantal zonne-installaties, meestal op woonhuizen, kruipt naar de 600.000. Daarmee kan de stroombehoefte van 1,5 miljoen driepersoonshuishoudens worden gedekt. Duitsland loopt wereldwijd voorop, dankzij de Erneuerbare-Energien Gesetz (EEG). Deze wet verplicht netbeheerders om stroom uit zonne-installaties af te nemen tegen een vastgelegde prijs (voor 20 jaar). Dat was 39 cent per kWh, maar is voor nieuwe installaties gezakt naar 32,88 cent. De vergoeding staat ter discussie en zal vrijwel zeker verder omlaag gaan. Als de prijs van normale stroom uit het net doorstijgt, komt rond 2016 het moment dat beide stroomsoorten even duur zijn (‘grid parity’). Dan zullen veel huishoudens die zonnestroom opwekken er ook zelf gebruik van gaan maken.

Ludwig pakt er een calculator bij. “De aanleg kostte 2400 euro per kWh, maal dertig… opbrengst tussen de 850 en 870 per jaar, maal dertig… maal 39 eurocent… minus eventuele reparaties, verzekering… afbetaling, kosten voor boekhouding, rente… Nou, als de installatie goed blijft functioneren zijn we na ongeveer tien jaar uit de kosten, daarna gaan we geld verdienen. Misschien dat we dan nog een koppeling maken met aardwarmte.”
Wel hoopt hij dat ‘de politiek’ tegen die tijd geen roet in het eten gooit. De milieuminister mag volgens de wet de prijs van de afgenomen zonnestroom bepalen. Het Duitse parlement, de Bundestag, is al aan het vergaderen over lagere vergoedingen. Maar er is nog geen zekerheid. “Wat dat betreft is het toch een beetje schwimmen in die Luft”, zegt Ludwig.
Ondertussen wordt al zijn stroom eingespeist. De familie wekt veel meer stroom op dan voor het huishouden nodig is. Bovendien is het voeden van het net vooralsnog veel voordeliger dan een deel zelf te gebruiken. Onze oosterburen doen wat calculeren betreft niet voor ons onder.

Groen piramidespel

Privéhuishoudens die zelf groene stroom willen opwekken, komen snel uit bij zonnepanelen. Een biogasinstallatie of windmolen zet je niet zomaar in je tuin. Dat vergt veel geld en organisatievermogen, om maar te zwijgen over de rompslomp met vergunningen. Dankzij de Duitse Wet op Duurzame Energie (EEG) wordt het huishoudens gemakkelijk gemaakt om voor een zogenaamd Dachsparbuch te kiezen. Want een spaarboek is het: het rendement van zonnedaken is praktisch verzekerd. Burgers weten zich verzekerd van een gegarandeerde stroomafname door de energieconcerns, tegen een prijs die voor twintig jaar vastligt.
Honderdduizenden Duitsers lieten inmiddels een installatie aanleggen, met subsidie van de overheid. Die subsidie op de aanleg is inmiddels wegens groot succes gestopt. Wat bleef is de verplichte afname en vaste vergoeding voor met zonnepanelen opgewekte stroom. De huishoudens ontvangen die via de energieconcerns. Die betalen dit overigens niet uit eigen middelen. Het wordt namelijk omgeslagen over alle stroomafnemers. Dat is de reden dat de hoogte van de vergoeding onder druk komt te staan nu steeds meer huishoudens voor zonnepanelen kiezen. Het is als een piramidespel. De stroomprijs is in Duitsland de afgelopen tien jaar al met 68 procent gestegen. Met dank aan de fiscus, want heffingen en belastingen op energie zijn sinds 1998 met 130 procent verhoogd. Inmiddels incasseert de overheid 39 procent van iedere stroomrekening.
Maar voorlopig is het rendement van een zonnedak verzekerd en de banken doen dus niet moeilijk over een lening.

Einspeisen maar!

De branche kijkt ondertussen nadrukkelijk vooruit. En de EEG-vergoedingen bewegen mee. De volgende stap zou vanuit milieuoogpunt gebruik van de opgewekte energie in eigen huis moeten zijn. Transport kost immers weer energie. Maar dat gebeurt in Duitsland maar sporadisch, omdat einspeisen nou eenmaal voordeliger is. De vraag is hoe lang de Duitsers dat vol kunnen en willen houden.
De normale tarieven voor stroom stijgen gemiddeld met zes procent per jaar en de vergoeding voor eigen zonnestroom wordt op den duur minder. Naar verwachting leidt dit rond 2016 tot de zogenaamde ‘grid parity’: de prijzen van beide stroomsoorten komen op gelijk niveau. Dan wordt het tijd voor de volgende stap: ‘elektrische onafhankelijkheid’.
Milan Nitzschke, werkzaam bij de grootste Duitse installateur voor zonnepanelen SolarWorld, ziet de ontwikkeling naar het zelf benutten van zonnestroom als onvermijdelijk. “Het heeft nogal wat voordelen. Het elektriciteitsnet wordt ontlast, omdat de energie wordt gebruikt waar die wordt opgewekt. Voor de verbruiker betekent het onafhankelijkheid van de stroomconcerns. En hij krijgt, afhankelijk van de capaciteit, een vergoeding tussen de 17 en 21 eurocent per kWh voor de zelf opgewekte en verbruikte stroom.”
Het systeem, met twee stroommeters, is relatief eenvoudig. Daarbij komt dat je met een smartphone of pc via het internet steeds kunt aflezen hoeveel stroom er wordt opgewekt, ook van afstand dus. Het is mogelijk om huishoudelijke apparaten in of uit te schakelen om de energie zo efficiënt mogelijk te benutten, of in het net te pompen.
Nitzschke: “Het is ook al mogelijk om apparaten in huis automatisch aan te laten sturen. Een eventueel teveel aan stroom kan je ook in accu’s opslaan, die accu’s worden immers steeds beter. En de dag is niet meer ver dat we overschakelen op elektrische auto’s.”
Het ‘dakspaarboek’ ziet er dan zo uit: voor zonnestroom die aan het net wordt geleverd ontvangt een huishouden twintig jaar lang een vaste vergoeding per kWh. Ook voor zonnestroom die in het huishouden wordt gebruikt (de zogenaamde Eigenstrom) bestaat een, iets lagere, vergoeding. Maar daar komt nog bij dat je dankzij je zelf opgewekte zonnestroom minder normale en dure stroom uit het net haalt. Bovendien bespaar je jezelf de prijsverhogingen van normale stroom. Bij dertig procent Eigenstrom levert dat laatste alleen al een kleine 10.000 euro op. Bij zestig procent Eigenstrom gaat het in de richting van 20.000 euro.
Ludwig, tot slot: “Ons motief is geld verdienen. Maar als elektrotechnisch ingenieur ben ik natuurlijk ook gefascineerd door de mogelijkheden die zo’n zonnedak biedt.”

Bas Donker van Heel

Case Jeruzalem: innovatieve oplossingen en praktische bezwaren

admin — Fri, 17 Sep 2010 16:56:17 +0200

Jeruzalem: innovatieve oplossingen stuiten op praktische bezwaren

Zoektocht naar lokale warmte

De wijk Jeruzalem is door VROM uitverkoren als voorbeeldproject voor klimaatneutraal bouwen. Dat betekent extra geld bij de komende vernieuwing voor de uitwerking van milieuvriendelijke ideeën. Enkele daarvan worden mogelijk al in een vroeg stadium afgeschoten.

Versnipperde takken van het naastgelegen park Frankendael en van begraafplaats De Nieuwe Ooster, oppervlaktewater uit de Weespertrekvaart, licht nadampend rioolwater of toch maar restwarmte van de Jaap Edenbaan? In de verkenningsfase leek niets te gek om CO2-neutrale warmte te leveren aan Tuindorp Frankendael, ook wel Jeruzalem genoemd vanwege de karakteristieke witte duplexwoninkjes. Maar het is de vraag of deze oplossingen het adviesrapport zullen ontstijgen. Nog te veel praktische bezwaren.
Allereerst is er de beperkte ruimte in de huizen. “Je kunt in de woningen niet zomaar een grote ketel plaatsen,” zegt André Bolwidt, programma-manager namens stadsdeel Oost. “De installatie in de huizen moet in een normale meterkast passen.” Daarnaast gaat het om technieken die nog niet uitvoerig zijn toegepast.
Een extra complicerende factor is de monumentale status die Jeruzalem sinds kort – als eerste naoorlogse wijk – geniet. Een groot deel van de huisjes wordt in oude luister hersteld, ontdaan van die lelijke kunststof kozijnen uit de jaren tachtig. De monumentstatus zorgt voor forse beperkingen in het plaatsen van isolerende voorzetgevels, windmolens en zonnepanelen. In bepaalde delen komt wel nieuwbouw, maar de bestaande hovenstructuur is heilig. In het door Mien Ruysch ontworpen groen wordt niet gebouwd.

Water en groen

De gemeente Amsterdam wil als groenste jongetje van de klas vanaf 2015 uitsluitend klimaatneutrale nieuwbouw. Het uitverkoren Jeruzalem zou daar een eerste proeve van moeten zijn. Lokale energievoorziening is daarbij een belangrijk uitgangspunt. Voor het vinden van mogelijke plaatselijke warmtevoorzieningen nam toenmalig stadsdeel Oost-Watergraafsmeer adviesbureau DWA in de arm. Dat liet zich inspireren door de ligging van tuindorp Frankendael: in de polder, in de buurt van water en omringd door groen. Volgens DWA is dichtbij een laagtemperatuur-warmtevoorziening voorhanden: het water in de Weespertrekvaart, dat vanzelf de lager gelegen Watergraafsmeer in zou kunnen stromen. Door middel van opslag in de grond en vloerverwarming zou dit water in een eerste warmtebehoefte kunnen voorzien.

Waternet als warmte- en koudeleverancier
Grondwater, oppervlaktewater, drinkwater en rioolwater. Uit al dit water kun je warmte halen, en soms ook koude. Waternet heeft deze grotendeels onontgonnen warmtebron in beheer en staat in de startblokken om een bijdrage te leveren aan het klimaatneutrale bouwen in Amsterdam. Programmamanager Energie uit water Johan Kerpershoek legt uit: “Warmte-koudeopslag is inmiddels een beproefde techniek. Als nutsbedrijf en grondwaterbeheerder willen we hier ook instappen om woningen en kantoren van warmte en koeling te voorzien. In Plantage De Sniep in Diemen zijn we een haalbaarheidsonderzoek begonnen met warmte uit drinkwater. Met warmte uit afvalwater heeft een zusterbedrijf in Hamburg waarmee we samenwerken ervaring.” In augustus was Waternet met hulp van adviesbureau DWA nog druk aan het rekenen om te bepalen hoe lonend de verschillende investeringen zijn. Daarmee worden ook de aansluitkosten voor de corporaties en de energieprijzen voor de consument vastgesteld. Waternet heeft nu nog beperkte ervaring met warmtewinning. “Maar’’, zegt Kerpershoek, “Onze ervaring als nutsbedrijf, inclusief onze klantcontacten en beheer van leidingstelsels, geeft ons voldoende vertrouwen om ook warmte en koude als nutsvoorziening te kunnen aanbieden. ”

Het idee voor verwarming met oppervlaktewater - inmiddels afgevoerd als te duur - leidde tot overleg met regionaal waterbeheerder Waternet, waar weer nieuwe ideeën uit voortkwamen: basisverwarming met rioolwater of gebruik van restwarmte van de Jaap Edenbaan, de kunstijsbaan aan de Kruislaan.
In het oorspronkelijke voorstel van DWA zouden versnipperde takken en bomen uit park Frankendael, begraafplaats De Nieuwe Ooster en het Darwinplantsoen door verbranding in speciale installaties ’s winters voor extra piekwarmte kunnen zorgen. Dat is CO2-neutrale stookmethode: de uitstoot bij verbranding wordt gecompenseerd door de kooldioxide die bomen en struiken opnemen bij de groei.
Deze ingenieuze oplossing stuit op een ander probleem: beperkte ruimte. Waar zet je de gemeenschappelijke stookinstallatie neer en waar sla je de houtsnippers op zolang ze niet worden gebruikt? Zoals gezegd mogen er op de beschermde hoven niet zomaar gebouwtjes bij worden gezet.

Terugkeer GEB?

Met de keuze voor een systeem doemt een nieuwe vraag op: wie ontwikkelt het en wie gaat het op de lange termijn beheren? Een puur maatschappelijke onderneming als Waternet of toch maar een commercieel energiebedrijf? DWA schetst hiervoor tal van mogelijkheden: van eigen ontwikkeling en exploitatie door gemeente of stadsdeel met - jawel - een Gemeentelijk EnergieBedrijf, of ontwikkeling en exploitatie door een commerciële partij, zoals een regulier energiebedrijf. In het laatste geval hebben de gemeente en de corporaties geen zeggenschap meer over de exploitatie. Als tussenoplossing noemt DWA onder meer een systeem waarbij de warmtelevering om de zoveel jaar met een prestatiecontract wordt gegund aan een bedrijf.
Een andere mogelijkheid is een lokale energiemaatschappij, waar verschillende partijen in deelnemen. Maar de twee corporaties die in Jeruzalem het meeste bezit hebben, Rochdale en De Key, hebben laten weten dat ze er geen aandeel in willen hebben. “Een corporatie als Rochdale is niet ingericht als energieleverancier. Andere partijen zijn daar beter in”, zegt Peter van Leijen van Deltaforte, de ontwikkelaar van Rochdale.
Het stadsdeel zelf wil nauw betrokken blijven bij deze blikvanger op milieutechnisch gebied, maar deinst er ook voor terug in zo’n onderneming te stappen. “Als stadsdeel proberen we een heel slimme mogelijkheid te vinden om zonder al te veel risico’s een vinger in de pap te houden,” aldus Bolwidt.

Isolatie

De plannenmakers zijn er nog niet uit voor welke techniek en welke samenwerkingsverbanden ze kiezen. Van Leijen is sceptisch over het idee van verwarming met rioolwater. Ook dat zou met vloerverwarming moeten gebeuren, maar de houten vloeren in de renovatiewoningen zijn daar niet geschikt voor. En een betonnen vloer kan niet worden gestort, omdat de fundering al maximaal wordt belast.
Daarnaast wordt, zeker in de ruim 450 nieuwbouwwoningen, gestreefd naar een grotere energie-efficiëntie door isolatie. Met wandconstructies van wel vijftig centimeter dik. Ook in de bijna vierhonderd renovatiewoningen valt met isolatie veel te winnen, doordat er aardig wat ruimte zit tussen de betonconstructie en witte gevelplaten die worden vernieuwd. Dit zou ertoe kunnen leiden dat de warmtebehoefte wordt beperkt tot de tegenhanger van enkele honderden kubieke meters gas per jaar bij de niewbouwwoningen en 700 tot 800 m3 bij de renovatiewoningen, zegt Van Leijen (het gemiddelde is 1500 m3 per huishouden). “Dan zou bijvoorbeeld een warmtepomp voldoende zijn. Investeringen in een netwerk voor rioolwaterwarmte zijn dan niet lonend,” aldus de ontwikkelaar.
Op grotere schaal zou volgens Van Leijen wel een proef met rioolwater kunnen worden gedaan, zoals nu gebeurt in Rotterdam bij het Feyenoord-stadion, maar dan wel met een ervaren leverancier van stadswarmte. Er wordt op dit moment nog gepraat met een commerciële energiemaatschappij. “Maar het voordeel van een niet-commerciële partij kan zijn dat die in deze tijd misschien bereid is meer risico te nemen,” aldus Bolwidt.

Complexe materie

Rond het verschijnen van deze NUL20 komen Stadsdeel Oost,/DWA en Waternet met een voorstel voor een klimaatneutrale energievoorziening. Dit najaar moet de stuurgroep, gevormd door het stadsdeel, de corporaties en monumentenzorg, meer duidelijkheid hebben over de te volgen koers. De stuurgroep blijft gespitst op verdere haken en ogen, en mogelijke alternatieven. “Het is zo nieuw en zo’n complexe materie dat je niet maar steeds moet door denderen. Je moet je telkens afvragen of je nog op de goede weg zit,” aldus Bolwidt.
De doelstelling van een klimaatneutrale wijk blijft in ieder geval gehandhaafd, ondanks de crisis. Bolwidt: “Je kunt ook andersom redeneren, dat de crisis juist aanleiding is om hiermee verder te gaan. Nu extra investeren om uiteindelijk te besparen.”

Johan van der Tol

‘Liever geen stadswarmte’

admin — Fri, 17 Sep 2010 16:50:14 +0200

Over negen jaar moet in de Houthaven een klimaatneutrale wijk staan

‘Liever geen stadswarmte’

Over negen jaar moet in de Houthaven een klimaatneutrale woonwijk liggen. Als de ‘bouwstop’ van de centrale stad en de onderhandelingen met ontwikkelaars tenminste geen roet in het eten gooien. Projectleider Co Stor is optimistisch over de potentie van de wijk. “Wat het GWL-terrein voor de jaren negentig betekende, wordt de Houthaven voor het nieuwe decennium.”

“Je komt eigenlijk een half jaar te vroeg. We zijn nog volop in gesprek met de ontwikkelaars en de centrale stad over de invulling van onze duurzaamheidsambities.” Projectdirecteur Co Stor vindt het vervelend dat hij nog weinig kan vertellen over de manier waarop in de Houthaven de komende jaren een klimaatneutrale woonwijk gebouwd gaat worden. Iedereen is vol goede wil. Recentelijk is het project door Agentschap NL – het vroegere Senter Novem- zelfs tot ‘excellent gebied’ uitgeroepen vanwege de veelbelovende maatregelen op het vlak van energiebesparing en duurzaamheid. Maar op het stadhuis wordt - naast de gesprekken over een bouwstop voor bepaalde projecten - nog druk gerekend aan voorstellen om ontwikkelaars en corporaties gedeeltelijk tegemoet te komen in de extra kosten van duurzaam bouwen in de stad. Bovendien is het nog onduidelijk voor welke duurzame energiebronnen uiteindelijk wordt gekozen om de nieuwe gebouwen te verwarmen en te koelen. Wordt het collectieve stadswarmte of individuele warmtepompen met warmte-koudeopslag? Ook over het lokaal opwekken van groene stroom voor de voorzieningen in de openbare ruimte en gebouwgebonden elektriciteitsverbruik wordt nog volop gediscussieerd.

Eilanden met eigen sfeer

Wat er in de Houthavens uiteindelijk moet komen, is al wel in grote lijnen bekend: 1700 woningen, 70 woonboten en 50.000 vierkante meter aan voorzieningen als kantoren, scholen, een hotel en zorgfaciliteiten voor de beoogde woonservicewijk. Het gros van de huizen wordt gebouwd op eilanden, uitgegraven in het huidige terrein en aan de kop enkele tientallen meters verlengd. Ze krijgen allemaal hun eigen sfeer. Op de één pakhuisachtige blokken, op een ander vooral eengezinswoningen met voortuin. Waar het hele gebied autoluw zal worden, zullen delen van eilanden zelfs helemaal autovrij zijn. Parkeren kan grotendeels in garages onder de gebouwen; onder het meest westelijk gelegen Blok Nul komt nog een centrale parkeervoorziening voor bewoners.

Gebouwenstrook en tunnel weren geluid
Over de transformatie van de Houthaven tot een woonwijk wordt al bijna zestien jaar gepraat. In 1998 stelde de gemeente haar eerste bestemmingsplan op. Door verzet van enkele havenbedrijven die geluidklachten van toekomstige bewoners vreesden, sneuvelde het plan bij de Raad van State. Ook een tweede versie van het bestemmingsplan haalde de eindstreep niet. Daarna zijn de betrokken partijen zonder rechter met elkaar in gesprek geraakt. Onder leiding van toenmalig advocaat Eberhard van der Laan is een convenant afgesloten dat de bouw van de nieuwe woonwijk mogelijk maakte. In het onlangs vastgestelde bestemmingsplan houdt een langgerekte, zeven verdiepingen tellende gebouwenstrook - Blok Nul - de belangrijkste geluidhinder van de industrie tegen. Bovendien is aan de zuidkant een tunnel ingetekend naast de Spaarndammerdijk, die de geluidhinder van het doorgaande autoverkeer moet verminderen. Eerder leek het erop dat de tunnel ook nodig zou zijn om binnen de landelijke luchtkwaliteitsnormen te blijven. Maar door de bouw uit te smeren over negen jaar en vanuit het westen te beginnen blijft het project binnen de grenzen van de wet Milieubeheer.

De ‘eyecatcher’ van het gebied moet een bijna 90 meter hoog poortgebouw worden op de kop van de Pontsteiger. Dat bevat 250 luxueuze koopappartementen, publieke voorzieningen en een restaurant op 60 meter hoogte met spectaculair uitzicht over de stad en het IJ. Voor dit bijzondere gebouw sloot toenmalig stadsdeel Westerpark enkele jaren geleden een bouwenvelop-akkoord aan een samenwerkingsverband van De Principaal, Delta Forte, Ymere en Bouwfonds. Daarin is een energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van 0,5 afgesproken - minder zuinig dan in de recentere overeenkomst met de ontwikkelaars van Blok Nul. Maar indertijd lag er nog geen energievisie van het stadsdeel op tafel waarin van een 100 procent klimaatneutrale woonwijk wordt uitgegaan.
De ontwikkelaars van de Pontsteiger denken de afgesproken energieprestatie te kunnen bereiken door de woningen te voorzien van individuele warmtepompen in combinatie met warmte-koudeopslag in de bodem. Ook worden de woningen extra goed geïsoleerd en krijgen ze vloerverwarming en een ventilatiesysteem met warmteterugwinning. Voor de installaties en verlichting in het gebouw zal ook gebruik worden gemaakt van duurzame energie, waarvoor de ontwikkelaars van de gemeente ruim een half miljoen euro subsidie hebben gekregen. Voorlopig houden de ontwikkelaars aan deze afspraken vast, hoewel woordvoerder Daan Jansen van De Principaal aangeeft dat het project vanwege de slechte woningmarktsituatie op dit moment “nader wordt bekeken”. “De financiële risico’s zijn te groot geworden om het project zoals het is afgesproken te kunnen realiseren. Maar we hebben nog steeds de intentie om er mee door te gaan.”

Wel of geen stadswarmte?

Bij Blok Nul ligt de keuze voor het milieuvriendelijk koelen en verwarmen van het gebouw nog open. Stadgenoot en projectontwikkelaar Synchroon willen in deze westelijke gebouwenstrook naast 9500 vierkante meter aan bedrijfsruimte 283 woningen ontwikkelen, waarvan 184 in de koop- en vrije huursector en 99 in de sociale huursector. Het stadsdeel ziet het liefst dat gebruik wordt gemaakt van stadswarmte in combinatie met koudeopslag. Maar duurzaamheidsexpert Patrick Tielkes van Stadgenoot voorziet de woningen en bedrijfsruimten - net als de ontwikkelaars op de Pontsteiger - liever van warmtepompen in combinatie met warmte-koudeopslag in de bodem. “Het milieurendement van stadswarmte is niet om over naar huis te schrijven. Met de 4000 euro die een individuele aansluiting voor alleen warmte kost, kun je veel meer doen om CO2 te besparen.”
Tielkes zet ook zijn vraagtekens bij de totstandkoming van de tarieven voor stadswarmte. “Het is consumenten moeilijk uit te leggen dat die zijn gekoppeld aan de stijgende gas- en olieprijzen.” Stadswarmte frustreert ook de mogelijkheid voor ontwikkelaars om zelf een lokaal energiebedrijf op te richten en warmte en koude aan bewoners te leveren. “Dat is soms de enige manier om ontwikkelaars die onrendabel moeten investeren in dure milieutechnieken, iets te laten terugverdienen en ervoor te zorgen dat de baten niet alleen naar de gebruikers gaan.”

‘Windwokkels’ als icoon

Tielkes heeft minder moeite met het voorstel van het stadsdeel om in de Houthavens grootschalig zonnepanelen op daken te leggen en vier middelgrote ‘windwokkels’ te plaatsen. “In de stad is bijna geen locatie te vinden die zo geschikt is voor gebruik van windenergie als hier.” Andere ontwikkelaars van het gebied zetten juist vraagtekens bij de financiële haalbaarheid van lokale stroomopwekking. Ook vragen sommigen zich af of 35 meter hoge windmolens wel passen in de beeldkwaliteit van de woonwijk. Voor projectdirecteur Co Stor is het een kwestie van perceptie. “Je kunt ze ook als een icoon van de milieuvriendelijke wijk beschouwen. Voor supervisor Sjoerd Soeters zijn ze in ieder geval geen taboe.”
Stor hoopt de discussie over alle duurzaamheidsmaatregelen in ieder geval nog voor het einde van het jaar te kunnen afronden. Hij wil graag dit jaar nog beginnen met het aanplempen van grond om de toekomstige eilanden te kunnen verlengen. Ook is het ontwerp van de tunnel langs de Spaarndammerdijk bijna klaar om aanbesteed te worden. Maar voordat hij alles in gang kan zetten, moet ook hij wachten op witte rook uit het stadhuis. Stor wil en kan er niets over zeggen, maar blijft optimistisch over de realisering van de klimaatneutrale woonwijk. “Wat het GWL-terrein voor de jaren negentig betekende, wordt de Houthaven voor het nieuwe decennium.”

Jaco Boer

Klimaatneutrale nieuwbouw

admin — Fri, 17 Sep 2010 16:46:56 +0200

Interview: Marcia Sookha, voorzitter Taskforce Klimaatneutraal Bouwen

Klimaatneutrale nieuwbouw

Op de laatste editie van vastgoedbeurs Provada in de Rai presenteerde de ene na de andere ontwikkelaar meeslepende duurzame plannen, concepten en visies. Het wordt nu tijd voor daden, stelt Marcia Sookha, voorzitter van de Task Force Klimaatneutraal Bouwen van de gemeente Amsterdam. Plannen genoeg, maar de crisis helpt niet.

Wat doet de Taskforce Klimaatneutraal Bouwen?
“Missiewerk: het blijven uitdragen van de ambitie van de gemeente, de haalbaarheid en de onvermijdelijkheid daarvan. En daarnaast het centraal stellen van concrete projecten. Wij ondersteunen projecten door verbindingen te leggen, kennis toegankelijk te maken en instrumenten te ontwikkelen om klimaatneutraal bouwen in de praktijk te brengen. Een jaar geleden hebben we ingezet op een koers via de grote Amsterdamse projecten. Ook intern bij de gemeente moet het op allerlei niveaus nog tussen de oren komen, geïntegreerd worden in processen, instrumenten en regels.

Amsterdam klimaatneutraal
In 2009 besloot het stadsbestuur dat vanaf 2015 in de hoofdstad alleen nog maar klimaatneutraal mag worden gebouwd. Gemor in de woonsector. Waarom wilde Amsterdam nu weer harder lopen dan het Rijk? Landelijk is er namelijk al een strakke marsroute die voorziet in een geleidelijke aanscherping van de energieprestaties (epc) tot er vanaf 2020 alleen nog maar klimaatneutraal wordt gebouwd. De corporaties staan al uitermate kritisch tegenover de verlaging van de epc-norm van 0,8 naar 0,6 per 1 januari 2011. ‘Een slecht besluit’ concludeert de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties in een persbericht: “Het komt neer op een verdere lastenverzwaring voor woningcorporaties. (…) De reeds torenhoge onrendabels op een nieuwe sociale huurwoning nemen door dit besluit verder toe. In deze tijd van crisis is dit een verkeerde maatregel. Het risico is groot dat daardoor minder huurwoningen worden gebouwd.” In al zijn toespraken maakt wethouder Van Poelgeest duidelijk dat hij zijn kwaliteitsambities niet wil prijsgeven vanwege de crisis. ‘Shoot higher’ heet dat in McKinsey-jargon. Woningbouwregisseur Bob van der Zande, tevens ambtelijk opdrachtgever klimaatneutraal bouwen, geeft toe dat dit niet eenvoudig is in deze tijd. Aan hem niettemin de taak de geesten in de sector rijp te maken: “Vanaf 2020 moet het toch, je kunt je daarom maar het beste zo snel mogelijk daarop voorbereiden.”

Het is een interessante zoektocht, samen met ontwikkelaars en de bouwsector. We staan nog maar aan het begin van een enorme omwenteling, dat voelt iedereen. Maar ik stel vast dat in de anderhalf jaar dat de Taskforce bestaat, het thema hard is gegroeid. Het bruist van de activiteit: onderzoeken, energievisies, nieuwe technologieën, congressen, enzovoort, enzovoort. IJburg II behoort tot de vijf icoonprojecten van het land; VROM heeft de Houthavens en Jeruzalem in de selectie van vijftien ‘excellente gebieden’ voor duurzame gebiedsontwikkeling opgenomen; stadsdeel Zuid doet mee aan het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden van het Rijk. We hebben een succesvolle duurzame tender uitgeschreven in Buiksloterham. Er volgt meer. Het zit niet meer vast op de techniek. Die is er en zal steeds beter worden. Het wordt nu alleen tijd om het echt te doen.”
Daar roer je wel een punt aan. Amsterdam heeft een flinke lijst met voorbeeldprojecten, maar het gros daarvan dreigt uitgesteld, afgelast of geschrapt te worden. Geen van de projecten is al gestart.
“De crisis gooit natuurlijk roet in het eten. Toch zie ik kansen. Vergeet niet dat bij tal van projecten die worden uitgevoerd al duurzame technieken worden gebruikt. Bovendien is deze periode bij uitstek geschikt om bestaande afspraken met marktpartijen tegen het licht te houden en waar nodig daar conclusies aan te verbinden. Ondertussen starten volgend jaar de eerste klimaatneutrale projecten, zoals dertig woningen aan de Scheepsbouwweg in Noord, een hotel in het Amstelkwartier en de eerste bouwblokken in de Houthaven en Jeruzalem.“

Wat verstaat Amsterdam eigenlijk onder klimaatneutraal bouwen?
“Wij kijken naar de gebouwgebonden energie en niet naar het gebruikersdeel, bijvoorbeeld de elektrische apparaten. En bij die energie moet zoveel mogelijk worden bespaard en gebruik worden gemaakt van duurzame energie. Je komt dan uit op een EPC van ongeveer 0,3. Overigens zegt de EPC-waarde niet voldoende.

Er wordt nagedacht over een Amsterdams energielabel. Het zal toch niet?
Het gaat ons niet om een apart Amsterdams label maar om een duidelijke specificatie. Ontwikkelaars en aannemers vragen daar om. Ze willen vooraf zeker weten of ze aan de normen die Amsterdam stelt voldoen. We betrekken daarbij Agentschap NL. Je moet denken aan iets als energielabel A+++. Dat bestaat nog niet.”

Volgens de gemeente kost het 17.500 euro extra om een woning klimaatneutraal te maken. Andere instanties noemen veel hogere bedragen. Leg eens uit.
Bij onze berekening gaan we uit van de Amsterdamse referentiewoning van 100 vierkante meter. Bovendien gaan we uit van een efficiënter bouwproces en een andere kostenstructuur. Je moet wel durven om alle onderdelen van het proces onder de loep te nemen. Het helpt dat er op technisch gebied ongelooflijk veel gebeurt. Over een paar jaar liggen de meerkosten al weer lager.

Klimaat- versus energieneutraal
Volgens deskundigen van de TU Delft ben je met de Amsterdamse definitie van klimaatneutraal nog lang niet ‘energieneutraal’. Over dergelijke definities wordt eindeloos gediscussieerd tussen rekkelijken en preciezen: neem je daarin ook mee gebruikersgedrag, de ‘footprint’ van energietransport en afvalwaterreiniging, enzovoort, enzovoort. De TU Delft was betrokken bij een studie naar een energieneutrale make-over van de Schutterstoren: wat als we nogmaals deze ronde woontoren zouden bouwen, maar dan energieneutraal. Het nieuwe ontwerp leidt tot tussen de 35 en 45 duizend euro aan meerkosten per woning. Volgens dr. Arjan van Timmeren van de TU Delft komt dat vooral door de extra gebouwschil. “Om hetzelfde uiterlijk te realiseren moesten we de nu nog zeer prijzige VIP - Vacuum Isolatie Panelen - toepassen. We wilden geen concessies doen aan de ‘looks and feels’ van het gebouw.” Dat Amsterdam de meerkosten van klimaatneutraal bouwen op zo’n 17.000 euro berekent, acht Van Timmeren wel mogelijk: “Maar dan onder stringente voorwaarden, zoals optimale oriëntatie op de zon en vierkante dakvlakken die optimaal zijn uit te vullen met zonnecellen. En ook niet hoger dan vier hoog, anders hou je relatief onvoldoende dakoppervlak over.

Meerkosten…. Geen fijne boodschap op dit moment.
“Dat is zo, maar je moet het langetermijnperspectief voor ogen houden. Klimaatneutraal bouwen is de toekomst en het is dom om niet te investeren in de toekomst. Dat moet vooral corporaties en beleggers aanspreken. Klimaatneutraal bouwen is een financieel en maatschappelijk rendabele investering. Dat lijkt mij voldoende reden.”

Zo’n meerprijs maakt huizen nu bijna onverkoopbaar. Hoe los je dat op? Komt Amsterdam nog met het aangekondigde ‘financiële vehikel’ om het kopers aantrekkelijker te maken?
“We zoeken naar een oplossing voor de ‘split incentive’ door investeringen en energiebaten bij elkaar te brengen. Een heel ingewikkeld vraagstuk. Wij denken aan een fonds waaruit de gemeente een deel van de extra energie-investeringen voorfinanciert en waarbij de bewoner op termijn terugbetaalt. Maar je loopt snel tegen wettelijke beperkingen aan. Zo kan het bijvoorbeeld niet via de energierekening. Het is moeilijk om dit probleem lokaal op te lossen. Een krachtig instrument van het Rijk zou een wezenlijk verschil maken. Goed nieuws is de per maart ingetreden vernieuwde Groenregeling van het Rijk. Dat biedt ontwikkelaars en corporaties veel meer mogelijkheden om tegen een lagere rente te investeren. En kopers om gunstig te lenen. Een groeiend aantal banken speelt daarop in met groenhypotheken. Daar zit zeker beweging in.”

Verwacht je dat klimaatneutraal bouwen invloed op de architectuur en stedenbouw gaat hebben?
“Ja, en ik verheug mij erop. Als het maar niet van die groenogende architectuur is. Maar we zullen zien. Het leuke van deze beweging is dat er zoveel innovatie en ondernemingszin los komt. Iedereen denkt na over nieuwe kansen. Er ontstaat in de bouwsector eindelijk ruimte voor nieuwe partijen. Grote ontwikkelaars en energiemaatschappijen hebben het niet meer alleen voor het zeggen.”

Fred van der Molen

Energieverlies Amsterdamse daken in kaart

FvdM — Sat, 19 Jun 2010 17:04:27 +0200

Infraroodfoto's van Amsterdam brengen energieverlies in kaart.

Renovatie Het Breed afgeblazen

FvdM — Fri, 28 May 2010 10:30:08 +0200

Ymere en Eigen Haard zien af van de renovatie van wooncomplex Het Breed in Amsterdam Noord.

Collectieve windenergie in Noord

FvdM — Wed, 26 May 2010 10:49:09 +0200

De coöperatieve vereniging Onze Energie wil 8000 huishoudens in Noord van windenergie.

Energielabel later in WWS

FvdM — Thu, 20 May 2010 15:19:34 +0200

De geplande aanpassing van woningwaarderingsstelsel (wws) per 1 juli lijkt onhaalbaar.

Extra subsidie voor twee energiezuinige Amsterdamse projecten

FvdM — Mon, 03 May 2010 19:11:59 +0200

Nieuwbouwprojecten in Jeruzalem (Watergraafsmeer) en de Houthaven (Westerpark) krijgen extra rijkssteun.

Energielabel in puntenstelsel

admin — Tue, 16 Mar 2010 21:07:25 +0100

Substantieel effect op de huren pas vanaf 2012

Energielabel in puntenstelsel

Per 1 juli wordt het Woningwaarderingsstelsel (‘puntenstelsel’) voor zelfstandige huurwoningen aangepast. De huidige punten voor verwarmingsmethode en isolatie worden vervangen door punten voor het energielabel van de woning. Dat kan leiden tot flinke huuraanpassingen, maar tot 2012 alleen voor nieuwe verhuringen.

Steunpunt Wonen:
gemiddelde huureffect is gering
Uit een steekproef van het Stedelijk Bureau Wijksteunpunten Wonen Amsterdam zou blijken dat het gemiddelde huureffect gering is. Het bureau baseert zich daarbij op een beperkte corpus van 2073 woningen, waarvan 327 met een energielabel: de maximaal redelijke huur van die 327 woningen stijgt met gemiddeld vier euro per maand. Per individuele woning kunnen huren wel flink stijgen of dalen: de maximale huur van B-label woningen stijgt gemiddeld 90 euro (18,5 punt); die van F-label woningen zakt bijna 40 euro. Bij de woningen zonder energielabel (1751 stuks) die punten toegekend krijgen op basis van het bouwjaar gaat de maximale huurprijs gemiddeld 27,50 euro omlaag. Ingrid Houtepen van het Stedelijk Bureau: “Een fictief energielabel gebaseerd op bouwjaar leidt in Amsterdam dus meestal tot minder punten. Het loont voor een eigenaar vrijwel altijd om een energielabel aan te vragen.”

Tenzij de Kamer het onderwerp alsnog 'controversieel' verklaard, gaat het energielabel vanaf juli de huren beïnvloeden. De huurhoogte van sociale huurwoningen wordt sinds jaar en dag begrensd door het Woningwaarderingsstelsel (WWS), beter bekend als het puntenstelsel. Per 1 juli worden de huidige punten voor verwarmingsmethode en isolatie vervangen door punten voor het energielabel van de woning. Dit betekent grosso modo dat verhuurders voor energieslurpende huizen minder huur en voor energiezuinige huizen – bij nieuwe verhuringen(!) - meer huur mogen vragen. Overigens geldt het nieuwe WWS tot 2012 alleen voor nieuwe verhuringen van woningen met een officieel energielabel. Voor de meeste huurders verandert er dus niets per 1 juli.
Voor energiezuinige woningen kunnen verhuurders straks maximaal 44 punten bijtellen; nu is dat maximaal 28 punten. Woningen zonder energielabel worden ingedeeld op bouwjaar.

‘Zwaar negatief’

Dezer maanden zijn de corporaties de huureffecten aan het doorrekenen. Eigen Haard heeft zijn huiswerk al gedaan. De corporatie loopt ook voorop met het aanmelden van energielabels (75% van het Amsterdamse bezit gedaan). Bas Groenevelt, senior adviseur wijk- en voorraadstrategie van Eigen Haard, heeft berekend dat de WWS-wijziging ‘zwaar negatief’ uitpakt: “Het scheelt 47.000 punten op ons totale woningbestand van 42.500 woningen. Voor ongeveer 1200 woningen wordt de nieuwe maximaal redelijke huur lager dan de huidige netto huur. Dat levert vanaf 2012 een geschatte huurderving op van 50.000 euro per maand indien er geen energetische ingrepen plaatsvinden.” Van deze woningen moet bovendien vanaf 1 juli de huur worden bevroren. In totaal krijgt 38 procent van het woningbezit van Eigen Haard meer en 53 procent minder WWS-punten.
Groenevelt: “Aan de ene kant ontstaat dus extra verdiencapaciteit bij mutatie/harmonisatie, maar aan de andere kant verdampt er juist verdiencapaciteit. De balans is voor ons sterk negatief: bij volledige mutatie en harmonisatie is de geschatte huurderving 200.000 euro per maand.”
Dat is natuurlijk een theoretisch bedrag. In de eerste plaats krijgt slechts zeven procent van de woningen per jaar een nieuwe huurder. Ten tweede heeft het labelen van de resterende voorraad een positief effect op het puntentotaal. Ten derde zal de corporatie het komende decennium nog flink investeren in energiebesparing. Groenevelt: “Daar voelen we ons sowieso toe verplicht, maar deze huureffecten zullen zeker als stimulans werken.”
Ymere en De Key verwachten elk van zo’n 2500 woningen de huur te moeten verlagen uitgaande van de huidige situatie. Van de overige woningen van De Key stijgt bij 8600 en daalt bij 4150 woningen het puntentotaal. Ook hier: bij de huidige situatie.

Stimulans

Geschat wordt dat meer dan de helft van de corporatiewoningen een laag energielabel (categorie E en slechter) heeft. Huurders kunnen zich echter niet direct vanaf 2012 rijk rekenen. De WWS-aanpassing heeft namelijk betrekking op de ‘maximaal redelijke huur’. In Amsterdam betaalt 81 procent van de sociale huurders minder dan 90 procent van dat maximum. Puntenaftrek leidt dus niet automatisch tot huurverlaging. Alleen op langere termijn lopen corporaties verdiencapaciteit mis, omdat ze de huren bij mutatie minder kunnen verhogen (‘harmoniseren’) tenzij ze hun woningen energiezuiniger maken en de resterende energielabels aanmelden.
De Huurdersvereniging Amsterdam is blij met de nieuwe regeling. Woordvoerder Bastiaan van Perlo: “We hebben eerder gepleit voor een regeling die verhuurders echt stimuleert hun woningen energiezuiniger te maken. In het nieuwe puntenstelsel zit zo’n ‘schuine lijn’.”

Fred van der Molen

De complete analyse van Rigo vindt u hier.

Zie ook de Barometer en het nieuwsartikel "Met groen energielabel naar vrije sector"

Met groen energielabel naar vrije sector

FvdM — Wed, 10 Mar 2010 11:24:39 +0100

Met een groen energielabel kunnen vanaf 1 juli ook kleine huurwoningen naar de vrije sector getild.

"Renovatie vrijwel altijd duurzamer dan nieuwbouw"

FvdM — Mon, 08 Mar 2010 14:55:49 +0100

Volgens het OTB pakt renovatie vrijwel altijd duurzamer uit dan nieuwbouw.

Aanpassing WWS: kleine huurwoningen kunnen met energiemaatregelen naar vrije sector

FvdM — Thu, 04 Mar 2010 11:47:28 +0100

Aanpassing WWS: kleine huurwoningen kunnen met energiemaatregelen naar vrije sector

Gat in de markt?

Per 1 juli 2010 wordt het nieuwe woningwaarderingsstelsel van kracht. Dan worden extra punten voor een groener energielabel toegekend. Verhuurders kunnen dan met energiebesparende maatregelen kleinere woningen naar de vrije sector tillen. Vooral in woningmarktgebieden zoals Amsterdam zit daar een groot gat in de markt, betoogt Thijs Luijkx van Rigo.

Goed uitgeruste en afgewerkte appartementen kleiner dan ongeveer 80 m2 vallen vaak in de sociale huursector met het huidige woningwaarderingsstelsel (wws). In de vrije huursector worden daarom vooral appartementen aangeboden die groter zijn dan deze 80 m2. Het actuele aanbod van vrije huurappartementen in Amsterdam weerspiegelt dit. Het aanbod met een woonoppervlakte (gbo) kleiner dan 80 m2 is beperkt tot 10 procent van het totale aanbod in de vrije sector.

Figuur 1 Aantal aangeboden vrije sector huurappartementen in Amsterdam naar oppervlakteklasse (m2 gbo)

Bron: Huizenzoeker.nl, november 2009

Hoe verhoudt het aanbod van vrije sector huurappartementen in Amsterdam zich tot de vraag? Een eerste indicator is de prijs per m2 per oppervlakteklasse. De gemiddelde m2-huurprijs van appartementen kleiner dan 80 m2 ligt op € 21 tegen € 18 in de klasse 80 tot 100 m2 en € 16 in de klassen 100 tot 120 m2. De hogere m2-prijzen in de oppervlakteklassen tot 80 m2 indiceren een krapte in dit segment (prijzen ontleend aan huizenzoeker.nl, zie figuur 2).

Figuur 2 Prijs per m2 gbo vrije sector huurwoningen in Amsterdam naar oppervlakteklasse november 2009

De prijzen zijn gebaseerd op advertenties van Amsterdamse huurappartementen op Huizenzoeker.nl in 2009. Dit aanbod bestaat zowel uit kale als gestoffeerde als gemeubileerde appartementen.

CBS-gegevens over verhuizingen binnen en naar Amsterdam laten zien dat vooral alleenstaanden verhuizen naar een woning in Amsterdam (72%). Een deel van de alleenstaanden is student. Het andere deel bestaat uit jongeren tot 30, gescheiden personen en senioren die alleen achterblijven. Juist dit type huishoudens zoekt een (tijdelijke) huurwoning, vaak op korte termijn. De prijzen mogen boven de liberalisatiegrens liggen en 50 tot 80 m2 volstaat. Maar de meesten willen niet meer dan € 1.200 betalen. Juist in de relatief ‘goedkope’ vrije sector is heel weinig aanbod. Het aanbod op Huizenzoeker.nl bestond in november 2009 voor 1 procent uit woningen met een huurprijs lager dan € 800 en voor 88 procent uit woningen met een huurprijs vanaf € 1.200. Terwijl uit het verhuurbaarheidsonderzoek vrije sector huur Stadsregio Amsterdam en Almere blijkt dat ondanks de recessie de verhuurbaarheid in het segment tot € 1.000 in Amsterdam goed blijft en dat boven deze grens sprake is van vraaguitval.

Figuren 3 en 4: Aandeel verhuizers binnen en naar Amsterdam naar huishoudensamenstelling en leeftijd in 2008

Bron: CBS, 2009

Het nieuwe wws beloont energiezuinige woningen. Hierdoor wordt het mogelijk om appartementen kleiner dan 80 m2 aan te bieden in de vrije sector. Het bijgaande voorbeeld illustreert dit. Een goed uitgerust en afgewerkt appartement van 64 m2 gbo en energielabel A+ krijgt met het actuele wws 141 punten en valt daarmee net in de sociale huursector (liberalisatiegrens is 143 punten). Dezelfde woning krijgt met het nieuwe wws 154 punten en valt daarmee in de vrije sector. Het voorbeeldappartement kan in Amsterdam – afhankelijk van de locatie natuurlijk – straks worden verhuurd tegen de marktprijs van ongeveer €1.090 per maand (prijsniveau oppervlakteklasse 60-80 m2 gbo, afslag gestoffeerd/gemeubileerd 20%). Daarmee kan de markt, door het nieuwe wws, het gat gaan vullen in het segment kleiner dan 80 m2 gbo.

Voorbeeld appartement 64 m2 gbo

Huidig wws

Nieuw wws

Gebruiksoppervlakte	64
Energielabel	A+	A+
Wws-punten	141	156
Wws-huurprijs	€ 643	€ 705

De kans die het nieuwe wws biedt is ook een kans voor de nieuwbouw in recessietijd. Het voorbeeldappartement van 64 m2 levert een verhuurder een extra investeringsruimte op van € 92.000. Daarmee kunnen groene appartementen tussen de 64 en 80 m2 stilgevallen nieuwbouwprojecten vlot trekken. Wel goed isoleren!

Extra investeringsruimte voorbeeldappartement 64 m2 gbo:

	Huidig wws	Nieuw wws
Waarde obv wws huur en BAR 5%	€ 154.000	€ 169.000
Waarde obv vrije sector huur en BAR 5%	Geen vrije sector	€ 261.000
Extra investeringsruimte door agv nieuw wws	Geen vrije sector	€ 92.000

Thijs Luijkx
(Luijkx is onderzoeker bij Rigo)

Kleine woningen kunnen met energiemaatregelen naar vrije huursector

FvdM — Thu, 04 Mar 2010 11:24:52 +0100

Verhuurders kunnen met energiemaatregelen kleine woningen naar vrije sector brengen

Gat in de markt?

Goed uitgeruste en afgewerkte appartementen kleiner dan ongeveer 80 m2 vallen onder het actuele woningwaarderingsstelsel (wws) vaak in de sociale huursector. Het aantal punten voor woningen van deze omvang is meestal niet voldoende om boven de liberalisatiegrens van 143 wws-punten uit te komen. In de vrije huursector worden daarom vooral huurappartementen aangeboden die groter zijn dan deze 80 m2. Het actuele aanbod van vrije huurappartementen in Amsterdam weerspiegelt dit. Het aanbod aan appartementen kleiner dan 80 m2 is beperkt tot 10 procent van het totale aanbod in de vrije sector.

Figuur 1 Aantal aangeboden vrije sector huurappartementen in Amsterdam naar oppervlakteklasse (m2 gbo)

Bron: Huizenzoeker.nl, november 2009

Hoe verhoudt het aanbod van vrije sector huurappartementen in Amsterdam zich tot de vraag? Een eerste indicator is de prijs per m2 per oppervlakteklasse. De gemiddelde m2-huurprijs van appartementen kleiner dan 80 m2 gbo ligt op € 21 tegen € 18 in de klasse 80 tot 100 m2 gbo en € 16 in de klassen 100 tot 120 m2 gbo. De hogere m2-prijzen in de oppervlakteklassen tot 80 m2 gbo indiceren een krapte in dit segment (prijzen ontleend aan huizenzoeker.nl, zie figuur 2).

Figuur 2 Prijs per m2 gbo vrije sector huurwoningen in Amsterdam naar oppervlakteklasse november 2009

De prijzen zijn gebaseerd op advertenties van Amsterdamse huurappartementen op Huizenzoeker.nl in 2009. Dit aanbod bestaat zowel uit kale als gestoffeerde als gemeubileerde appartementen.

CBS-gegevens over verhuizingen binnen en naar Amsterdam laten zien dat vooral alleenstaanden verhuizen naar een woning in Amsterdam (72%). En deze cijfers betreffen het aantal personen, dus de relatieve behoefte aan woningen van eenpersoonshuishoudens is nog groter. Een deel van de alleenstaanden is student. Het andere deel bestaat uit jongeren tot 30, gescheiden personen en senioren die alleen achterblijven. Juist dit type huishoudens zoekt een (tijdelijke) huurwoning, vaak op korte termijn. De prijzen mogen boven de liberalisatiegrens liggen en 50 tot 80 m2 volstaat. Maar de meesten willen niet meer dan € 1.200 betalen. Juist in de relatief ‘goedkope’ vrije sector is heel weinig aanbod. Het aanbod op huizenzoeker.nl bestond in november 2009 voor 1 procent uit woningen met een huurprijs lager dan € 800 en voor 88 procent uit woningen met een huurprijs vanaf € 1.200.

Figuren 3 en 4 Aandeel verhuizers binnen en naar Amsterdam naar huishoudensamenstelling en leeftijd 2008

Bron: CBS, 2009

Voorbeeld appartement 64 m2 gbo
wws actueel wws nieuw
Gebruiksoppervlakte 64 64
Energielabel A+ A+
Wws-punten 141 156
Wws-huurprijs € 643 € 705
Huurprijs vrije sector Amsterdam (€ 17/m2 gbo) 1 Geen vrije sector € 1.090
Waarde obv wws huur en BAR 5% € 154.000 € 169.000
Waarde obv vrije sector huur en BAR 5% Geen vrije sector € 261.000
Extra investeringsruimte door agv nieuw wws Geen vrije sector € 92.000

Deze woningen kunnen in Amsterdam – afhankelijk van de locatie natuurlijk met het nieuwe wws worden verhuurd tegen de marktprijs van ongeveer €1.090 per maand (Oppervlakteklasse 60-80 m2 gbo, afslag gestoffeerd/gemeubileerd 20%). Dit levert de verhuurder een extra investeringsruimte op van € 92.000. Daarmee kan de markt onder het nieuwe wws het gat in de markt vullen van appartementen kleiner dan 80 m2 gbo. Deze redenering gaat ook op voor appartementen die wat groter zijn met een lager uitrustingsniveau en energielabel A of hoger. Enerzijds kost dit sociale huurwoningen, maar er wordt wel een aanbod gecreëerd waar veel vraag naar is. Bovendien het is ook een goede kans voor nieuwbouw in recessietijd. Stilgevallen nieuwbouwprojecten kunnen vlot getrokken worden met een kleine huurwoningen in de vrije sector. Wel goed isoleren!

Thijs Luijkx
(onderzoeker bij Rigo)